Inicio Qui somos

Qui somos

40 Añadas empentando l’Aragonés

O Ligallo de Fablans de l’Aragonés ye una asociación cultural creyata en 1982 con l’obchetivo de promover o emplego, a espardidura y a defensa d´a Luenga Aragonesa, ye qui somos. Dende o suyo naiximiento, s’han promovito publicacions; actividaz socioculturals como conciertos, a tronca de nadal u a recuperación de carnavals; charradetas en a carrera, actividaz ludicas e d’ocio, gambadetas por Aragón, una botiga con merchandising; cursos d´aragonés u mesmo manifestacions en a defensa d’os dreitos lingüisticos d’os aragonesofablants.

Se trata d’o primer movimiento serio sociocultural d’activismo e divulgación, de dinamización sociocultural e de reivindicación sociopolitica por l’Aragonés. 

De dó venimos

Cuan d’una carrera naixen grans avenitas, e d’una nota mosical, conciertos multitudinarios; cuan a memoria fa chitar risetas, reflexions, chenios e pareixers, ye allora cuan se respira l’argüello d’ixo que en naixió d’una colla d’amigos e hue ampara ra ilusión de muitos por a Luenga Aragonesa. 

Estió a partir d’una asociación chovenil clamata “Colla Chobenil d’a Fabla” dende a que s’organizó ro Ligallo con a fin de tresladar a ra sociedat aquel movimiento d’amigo@s en pro d’a Luenga Aragonesa. E asinas plegó a revista “Orache”, primera manifestación escrita d’iste movimiento sociocultural. 

Dimpués venió a formula d’acción a l’aire libre “L’Aragonés en a Carrera”; o merchandising d’a nuestra botiga e a edición d’os primers libros; “Os Diaples”; a colla de teyatro; os cursos d’Aragonés; l’amostranza de personas adultas, que s’estendilló dica creyar una federación d’asociacions en varias redoladas d’Aragón; os homenaches “Arredol”; a celebración d’os Carnavals e a Tronca de Nadal; conciertos como ro de Gwendal en 1992 u os d’ “Á Ixena”, que estioron grans intes d’a luita por a recuperación d’a nuestra Luenga.

Entre itas e venitas, bi ha abito más de 600 sozios e sozias. Ista asociación s’ha feito sentir. A enerchía e os proyectos de totas istas personas que creyen en a recuperación d’a Luenga Aragonesa ha inspirato un movimiento reivindicativo d’activismo sociocultural.

A colla chobenil d’a fabla

Os alazez d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés se troban en a “Colla Chobenil d’a Fabla” creyata en 1980. Antigos socios nos en recuenta cómo a Colla Chobenil yera conformata por bella ventena de personas, con Fernando Romanos como precursor, e beluns d’ellos con una gran trayectoria profesional e de defensa de l’Aragonés posterior, un colleta que s’achuntaba en a siede d’o Partido de los Trabajadores de Aragón. Se i feban charradetas, cursos, pegallos… e ixo fue creixendo a monico. Conforme a Colla creixeba se sintió a necesidat de tresladar millor ta ra sociedat tot o que se i feba, por ixo se creyó o Ligallo (l’asambleya fundacional estió en a siede d’o PSA en a carrera Canfránc de Zaragoza).

A siede d’o coso

Con siede en Coso, 99, e compartita con o “Colectivo de Objeción y Antimilitarismo”, l’asociación s’inscribió en o rechistro d’asociacions o 29 de chuño de 1982. Ixe mesmo verano ya dio siñals de vida con o primer numero d’a revista “Orache”. En as suyas aulas, se dió continidat a os cursos d’Aragonés que ya s’impartiban en a “Colla Chobenil” e se quitó l’Aragonés ta ra carrera ta dar-lo a conoixer de traza directa con “L’Aragonés en a Carrera”. O programa d’actividaz en a carrera estió amplo: charradetas, conferencias, autuacions mosicals, dances…

Yera una traza de dar a conoixer directament l’Aragonés en a carrera, ta que s’ascuitase e se sapese que existiba. Allora bi heba muito esconoiximiento de l’Aragonés en a sociedat aragonesa; muitos lo se miraban con simpatía, pero encara bi’n heba qui lo negaba, talmén como encara ocurre hue. L’actividat e a empenta d’os socios e socias d’o Ligallo yera inaturable.

A botigueta

S’ubrió a botiga, u botigueta, con o merchandising a ra traza d’ixa epoca, que daba os suyos primers fruitos en forma de chambretas (incluyitas as famosas chambretas de parolas), pegallos, chapas e que, dimpués, se sofisticó con a venda de discos e libros. Ista actividat se contina desembolicando hue tamién dende internet, en www.abotiga.com

A biblioteca

Con un animo purament intelectual, ilustrato, un colleta de ligallers s’adedicó a mirar libros en torno a Aragón, l’Aragonés, atras luengas d’o mundo e cultura en cheneral. Francho Tierra estió ro responsable d’ordinar e organizar aquella primera biblioteca. Dimpués, Liena Palacios s’ocupó d’endrezar a catalogación e o rechistro d’o fundo bibliografico d’una biblioteca que hue atresora grans alfayas d´a literatura aragonesa.

Publicacions

A “Colla de Publicacions” s’ocupó d’editar a revista “Orache”, d’a que ya en hemos charrato alto, e tamién atras publicacions como “O Rayón”, “A lucana”, e bels libros á traza d’asayos de ferramientas t’aprender Aragonés dende o castellano como ro Diccionario de pocha d’a fabla aragonesa (1982) u o Diccionario Aragonés-Castellán/Castellán-Aragonés, de Chusé Aragüés u a Conchugación y prenombres febles del aragonés, de Pedro Recuenco Carballo. Tamién colaboró en a edición de mosica tan siñalera como “Me’n baxé t’a tierra plana” (1994) de La Orquestina del Fabirol, “Falordias de juglares” (1998) de Ángel Vergara y Cía u os discos Á Ixena d’os conciertos de “L’Aragonés en a Carrera”.

A colla d’animación e actividaz

A cultura e a luenga aragonesa yeran o centro de cualsiquier actividat que se bi organizaba. José Prieto “Flip” estió uno d’os inspiradors d’a colla d’animación e d’o teyatro. Prieto, integrant allora d’a “Orquestina del Fabirol” e os “Titiriteros de Binéfar”, fa memoria que “en a mida que bi heba chent en o Ligallo con ganas e ideyas y embrecatos en os cursos, se proponió organizar o nuestro ocio d’una traza divertita arredol d’a cultura aragonesa”, remera. De feito, os “Titiriteros de Binéfar” representoron en a carrera ra suya primera obra clamata “El Bandido Cucaracha”.

En a “Colla d’Animación y Actividaz” i naixioron os tallers de recuperación d’o carnaval aragonés con o proposito de “recuperar o carnaval aragonés como una vivencia colectiva que reforzase a identidat comunitaria”, apunta Prieto; a suya puesta en escena estió en 1991, chunto con a comparsa de carnaval d’o concello de Zaragoza. O taller de carnavals de Ligallo de Fablans de l’Aragonés plegó a recuperar o Carnaval de tradición popular de Nerín (Sobrarbe).

Y en a mesma “Colla d’Animación y Actividaz” i naixioron “Os Diaples d’a Uerba”; dica aquí trayoron a Pelai Molins, d’o grupo de diaples de Leida; a trayectoria estió amplisma, perén embrecata con a reyalidat social, a o respetive no hemos de ixuplidar-nos-ne d’a publicación “Firme Sucarrada”.

A “Tronca de Navidat”, “Tronca de Nadal”, “Toza de Nadal”, “Zoca de Nadal”, estió atra tradición popular aragonesa recuperata por a “Colla d’Animación y Actividaz”, tradición que agora se puede espleitar en muitos puestos d’Aragón gracias a ra fayena d’o Ligallo, que la levó por tota Zaragoza, Canfránc (“Espelungué”), Sabiñáneco (“Calibo”) e por tot Aragón.

Gwendal: Una fita en a historia d’o Ligallo

O Ligallo contaba con un cuairón bien fortal d’artistas. Flip, antimás de tot l’anterior, yera miembro d’ “Ixo Rai”, colla mosical de referencia en ixas envueltas: “Nos proposoron parar un concierto con un grupo conoixito internacional y en trayemos a “Gwendal” ta o “Concierto por l’Aragonés” en 1992, que se fació en “La Chimenea” de Zaragoza. Estió tot un exito ta ixa epoca, con cuasi 3.000 personas asistents. A organización estió excepcional, bi yéranos toz muito embrecatos”, explica.

Seguntes Flip “Aquel día marcó una fita en a historia d’o Ligallo, porque nos fació a saber que visteros e se veyó que nos fébanos ganas e ro nuestro poder de convocatoria”. Dezaga ixe concierto, os fundos replegatos se reinvirtioron en l’asociación, en os cursos, a publicación de libros e a organización de más actividaz.

Atro d’os conziertos historicos organizatos por o Ligallo estió ro “Concierto por l’Aragonés”, en 2001, con motivo d’as vente añadas de l’asociazión. Estió en a Sala Multiusos, con José Antonio Labordeta, Biella Nuei, la Orquestina del Fabirol y La Ronda de Boltaña. Istos festivals mosicals yerán de carácter añal dende que encomenzó “L’Aragonés en a Carrera” en os uitanta, en estando ro zaguero que se fació en 2010.

L’amostranza de personas adultas

Tamién bi habió una progresión notable. Carlos Abril nos recuenta que se fació una progresión dende organizar cursez d’Aragonés dica dentrar en o programa subvencionable d’amostranza d’a D.G.A., inte en o que o Ligallo aconsiguió que l’Aragonés apareixese nombrato en o curriclo oficial d’Adultos por primera vegata.

O treballo en l’aria d’amostranza levó a Ligallo de Fablans de l’Aragonés a creyar, d’a mano d’a escolanalla, as asociacions comarcals “Espelungué” en a Chazetania, “Calibo” en l’Alto Galligo e “Boira” en as Cinco Villas, con as que, de vez, se creyó a “Federación de Ligallos de Fablans de l’Aragonés” e, contino en a mesma endrezera, se creyó a Escuela “Nabata” de Monzón; escuela en a que especialment e alazetal s’amostraba Aragonés, y en a que tamién se bi impartiba cultura de tradición popular aragonesa, se i feban actividaz e s’amostraba l’atra luenga d’Aragón, o Catalán.

A Escuela contaba con financiación europeya e participación d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, e con o refirme d’o Concello de Monzón, gracias a ra fayena d’o concellero de Chunta Aragonesista, Chorche Paniello “Koke”. O Ligallo estió pionero en achustar a o profesorato seguntes o convenio d’amostranza no reglata.

E más

No más creyar-se PRAMES, Ligallo de Fablans de l’Aragonés en crompó tres accions, con l’ochetivo de participar-bi dende o prencipio. Asinas ninviemos a un representant t´as chuntas de PRAMES e, dende allora, a toponimia vernacla se fació veyer en as mapas e libros d’a suya editorial, una inciativa que partió d’a “Chunta Directiva” d’o Ligallo e que tenió, sin de duda, una sobrebuena repercusión en l’Aragonés.

Pero no se remata astí l’acción d’o Ligallo. Rafel Fleta, antigo secretario, e actual socio d’o Ligallo, representó a l’asociación dentro d’o Consello d’a Choventut d’Aragón (o nombre yera en bilingüe, gracias a una proposa d’o Ligallo, e a o refirme de ta part d´alavez “Rolde Choben”), creyata en 1985. Dende astí se fotío una campaña de difusión: “L’Aragonés ye guai”. “A nuestra presencia fació servir ta dar-nos más voz e refirmar a financiación de muitas actividaz”, recuenta Fleta. 

E remera que “estió una epoca muito activa en a que se contrimuestró que o Ligallo espazó camins, porque a luenga ye una traza d’ubrir-se a ra cultura aragonea. Empecipiemos con bella cosa chiqueta e a suma de tot ixe treballo ha feito posible que se chenerase una presión social que levó ta ras Cortes d’Aragón a aprebar a “ley de lenguas” de 2009.

A Ley reconoixe a existencia de l’Aragonés e o Catalán en Aragón e s’alazeta en os prencipios de voluntariedat, zonificación e, expresament, a no-cooficialidat. A oficialidat, a ra fin, estió burniata por as ideyolochías e os politicos que reproducen e afondan en a castellanización e a represión d’a nuestra Luenga.

Ligallo de Fablans de l’Aragonés participó en o I Congreso ta ra Normalización de l’Aragonés firmando as normas graficas de l’Aragonés (1987); tamién participó en o II Congreso de l’Aragonés.

E más encara, a linia de treballo de “Compromiso social” levó a l’asociazión, por eixemplo, a embrecar-se con a recuperación d’o lugar de Chánobas, levando ro testigo d’a suya defensa mesmo en os intes más difícils en os que o lugar se trobaba más albandonato por toz (e á ro respecto, mesmo, de bella critica interna).

Rematadura, reencomencipiando

Sin de duda, “toz refirmamos ixa sensación de fulgor creyativo e reivindicativo do s’ubriba camino ta dinamizar e divulgar, creyemos humus, faciemos o preparo d’o terreno”, concreta o presidtnt. E tanto que se paró, porque ixa rabañera d’actividaz que saliban de Ligallo estió a “evolución natural”, seguntes Forcada, enta o posterior movimiento e activismo sociocultural arredol d’a Luenga Aragonesa. “Querébanos trencar con o silencio imposato e aquellas chiquetas reivindicacions socioculturals se visualizoron muito en a sociedat aragonesa, porque consiguioron calar en o escenario d’a politica o problema de l’Aragonés”, asegura Guillén Forcada, president actual d’o Ligallo.

As manifestacions politicas en pro d’a oficialidat d’a Luenga Aragonesa plegoron más tardi. A chent d’o Ligallo estió vinclata e atenta a toz os movimientos e avances arredol de l’Aragonés.

Tot gracias a una empenta desinteresata d’un voluntariato extraordinario.

E asinas, asinas, entremistanto, o treballo monumental d’o Consello d’a Fabla Aragonesa continaba enta debán, perén referencia d’o nuestro quefer, e atras asociacions naixeban,… O Ligallo celebra ista añada o suyo 40 cabodaño argüelloso d’a suya historia, d’a empenta que ha dato t´a defensa e o emplego de l’Aragonés, e contina treballando-ie ta dar-li voz. A suya nueva siede, en o “C. C. Independencia, El Caracol”, marca o comencipio d’una nueva etapa ta l’asociazión, ta ra que s’achunta ra nueva “Fundación ARAGONUM”.