Autor: Óscar Latas Alegre
Toz os años, lo menos dende 1814, os chóbens de Yebra de Basa (Aldo Galligo) puyan ta ro Puarto de santa Orosia, do fan una intrepretazión en aragonés debán de totas as chens d’a redolada. Astí se aspera á beyer que se i diz; os notorios d’a añada salen d’a boca d’o rapatán e mairal, entre que os danzantes bailan un danze e rezitan a bida d’a santa. E ixo se fa en aragonés dende fa más de 200 años, cuasi de contino, de traza que ista bariedá d’a luenga aragonesa ya tiene una firme literatura escrita.
Semos charrando d’as pastoradas aragonesas, que son unas composizions teyatrals, unas obras que consisten en charradas u ditos que se fan o diya 25 de chunio, de tardata, en l’armita d’o monde. A representazión se alazeta en un coloquio informal d’entre dos presonaches prenzipals, o mairal e o rapatán, chunto de güeito mozos u danzantes. Istos zaguers representan metaforicamén o papel de rabaño, d’astí o nombre de pastorada. Son acompaña tos por un mosico que tañe dos instrumentos de bez, o chuflo e o salterio u chicotén, con os que s’interpretan as destintas mudanzas que componen o danze. Os danzantes están furnitos con palos de fusta, dita en o país senera, (Amelanchier ovalis) pa fer o baile d’as mudanzas antis d’a representazión.
D’a importanzia d’ista fiasta da cuanta ra declarazión, en 2017, d’as Romerías, Ritos y Tradiciones en torno a Santa Orosia en el Alto Aragón como Bien de Intrés Cultural Inmaterial por parte d’o Gubierno d’Aragón. Cal siñalar tamién que ro escubrimiento e primer estudio d’o danze de Yebra e o suyos ditos en berso corresponde á l’año 1991, cuan Enrique Satué Oliván publicó ra suya tesis dotoral baxo ro tetulo de Religiosidad popular y romerías en el Pirineo (Satué, 1991).

En 2018, fendo enzercas, fuoron escubiertos por nusatros mesmos bels papers d’una decumentazión inedita, en l’archibo d’a siede d’a asoziazión cultural Amigos de Serrablo, en Samianigo. Ro traslato d’a siede sozial e a nuaba organizazión e catalogazión d’os suyos fondos bibliograficos nos premitioron o suyo trobo. Astí bi son depositatos, chunto d’atros decumentos, bels 150 pliegos fotocopiatos de pastoradas de Yebra de Basa sin d’ordinazión aparén e que, amonico, emos prebato de clasificar. Istos decumentos aparexen datatos con calandatas d’entre 1814 e 1933.
Asinas, en l’archibo de dito lucar aldoaragonés, podemos trobar bella bentena de pastoradas de Yebra de Basa adedicatas á santa Orosia d’os sieglos XIX e XX. Totas as d’o sieglo XIX, de 14 añadas destintas, han sito trascritas en o nuastro zaguer libro (Latas, 2021). Caldrá agora editar a resta, as d’a primera metá d’o sieglo XX, plegado asinas á chunir-se á ras poblicatas de zagueros d’o sieglo XX e prenzipios d’o XXI redautatas por Graciano Lacasta (Lacasta, 2015).
Como ye o costumbre en totas as pastoradas aragonesas, son testos redautatos en romanze, isto ye, en bersos de güeito silabas con rima asonante en os pars. Os tamaños orichinals d’as piezas son de 31,5 zm de aldo por 22 zm de amplura, en bifolio plegato en dos por a suya parte ampla, asinas que a escritura queda á dos ringleras.
As pastoradas aragonesas son en o filolochico, e como emos comprebato, as confirmazions de cómo yera ra chenuina luenga aragonesa, que s’estió castellanizando dezenio dezaga de dezenio. E iste aspeuto se compreba mui claro en as pastoradas de Yebra, escritas en o modelo de luenga que usaban en a zona de representazión d’as mesmas (Gurría, 2005). A luenga d’as pastoradas ufre un modelo lingüistico propio d’o país, ya que eban d’estar entenditas por o publico debán d’o cualo se feban, e yeran escritas e representatas por chens d’o lucar. Totas ellas reflexan as barians dialeutals, con trazas que gosan estar más conserbadoras u arcaicas, belunas bella cosa confusas por as suzesibas copias e atras añadienzias de bersions de zonas zercanas, pero totas mantienen os rasgos identificatibos de cada lucar (Benítez / Latas, 2021).
Dito modelo de luenga pertenexe, como puede comprebar-se en os testos, a l’aragonés zentral, que se fabla en tota ra comarca. Iste modelo d’aragonés se puede apreziar tamién en a toponimia d’ixa redolada. Sirban como exemplo os nombres de lucar que trobamos en o camín que puya dende Yebra enta l’armita d’o puarto: l’Angusto ‘el paso angosto’, ras Escoroniallas ‘las pequeñas terrazas fluviales’, as Arrodillas ‘las rodillas’, as Pasatuaras ‘las pasarelas’ u ra Cruz d’a Gualda ‘la cruz de la vuelta’.

Asina, se pueden alcontrar en istas pastoradas as soluzions tipicas de l’aragonés zentral, á saper: en o plano fonico d’a luenga, se decumenta ra conserbazión d’as oclusibas xordas interbocalicas (lucás, sapes) u ra diptongazión de breu tónica en -ia(bian, tiampo); en o morfolochico, ras barians posbocalicas en os artíclos ro, ra, ros, ras u ros partizipios en -ato e -ito (arribato, enfadato, querito, tenito); u en sintaxis a esprisión de existenzia impresonal con as formas berbals b’ha, b’eba, d’entre atras.
O tipo de parlache ba eboluzionando e ba perdendo ra faz d’o primitibo romanze aragonés e se ba ficando, año dimpués d’año, cada begata más, o castellano. Formas propias de l’aragonés como bian, tiampo, lucás, biyer, reyirá, antulla, consello, fablo, cuan, sapes, querito u pasato se sustituyirán luago en as mesmas pastoradas de Yebra por as castellanizatas bien, tiempo, pueblos, ver, reirá, antoja, consejo, hablo, cuando, sabes, querido u pasau. D’ista traza, ya pa zaguers d’o sieglo XIX, se produz una funda castellanizazión en as obras. Asinas, pastoradas fechatas á meyatos d’o sieglo XIX amanexen posteriormén con os mesmos bersos copiatos, pero muito castellanizatas, en bersions d’os años 30 d’o sieglo XX e mesmo dimpués ya en bersions mecanografiatas. Iste fenomeno puede beyer-se, como exemplo, d’entre ra copia de 1844 e a inedita de 1933, coinzidens, en ista charrada:
Pastorada de 1844
Hombre, q.e gran charrador se me antulla o mayoral; ya estaba medio enfadato de sentirlo paroliar.
No tos fiez, compañeros, de hos afalagos que tos fa, que sos alaba debante y detrás sen reyirá.
Pastorada de 1933
Jesús, y qué charrador se me antoja el mayoral; no quisiera estar aquí por no oírlo paroliar.
No tos fiez, compañeros, mirar que sos penará, que sos alaba delante y detrás sen reirá.
Tot iste legato conchunto de pliegos aconforma, sin duda, o mayor bolumen de pastoradas aragonesas conserbato e ye d’asabela importanzia pa poder estudiar tanto ra eboluzión d’iste chenero teyatral aragonés como ra degradazión d’a luenga aragonesa en as bersions que s’iban copiando e traslatando añalmén. A carenzia de testos en aragonés d’o sieglo XIX fa que sacar á ra luz nuabos decumentos que permanexeban u remaniban ineditos cobre una espezial importanzia. De feito, as pastoradas son os onicos testimonios que tenemos pa carauterizar l’aragonés en a primera metá d’o sieglo XIX.









