Javier Bueno Aragüés
Ye postura consensuata entre toz os historiadors que l´orichen d´Aragón promana d´as fuents carolinchias. En o sieglo VIII, enmarcatos en un primitivo proyecto de globalización, fruito d´a dominación, van surtir-ie una serie de territorios a l´atro costato d´os Pirineus que, subordinatos t´o poder imperial, serán fundamentals ta establir-ie una línea divisoria frent a l´islam. D´ista forma, as buegas d´os estatos carolinchios quedaban protechitas por zonas fuertement militarizatas conoixitas como “marcas”. A primera d´istas zonas pirenencas en quedar baixo l´autoridat franca será l´orichen d´una realidat politica y churidica conoixita como Condato d´Aragón.
Dezaga ra expedición de Carlomagno ta Zaragoza en l´año 778, os francos lograrán retener baixo ro suyo control una considerable extensión de terreno en os Pirineus, a o frent d´ísta van ficar un conde clamato Aureolo(1) Sí bien ye cierto que Aureolo ye considerato de firme por muitos o primer conde d´Aragón, y que o territorio an que s´estableixió i contaba con un antigo coronimo visigotico conoixito como “Terrae Aragonense”, no´n trobamos, en as fuents carolinchias, garra referencia que lo denomine como tal. Será en un documento d´o Monesterio de San Chuan d’a Peña, calendato en l´año 828, a on trobemos a primer mención escrita d´o Condado d´Aragón(2).
1 – Anales Regni Francorum. «Aureolus comes, qui in commercio Hispaniae atque Galliae trans Pirineum contra Oscam et Caesaraugustam residebat, defunctus est; et Amoroz praefectus Caesaraugustae atque Oscae ministerium eius invasit et in castellis illius praesidia disposuit missaque ad imperatorem legatione sese cum omnibus, quae habebat, in deditionem illi venire velle promisit.»
2 – Et comite Galindo in Aragona…»
Queda claro por tanto que, atendendo t´os anals y documentos d´os sieglos VIII y IX, podemos realizar bella aproximación historica relevant a l´orichen d´o viello condato Aragón. Manimenos a historiografía, a ro largo d´os sieglos, ha ito conformando un relato a on s´estableixen os alazez ta definir un sistema pactista que surte d´os miticos orichens narratos en as coronicas. Ye aquí an que ra leyenda se mezcla con a realidat con un claro obchetivo propagandistico en o suyo orichen, dica arrivar t´a exaltación nacionalista d´a coronica de Vagad de 1499.
En o encomienzo d´o siglo XIV, obras como a Coronica navarro-aragonesa, conoixita d´iste modo por Antonio Ubieto, van situar os oríchens d´Aragón en una espelunga amán d´o mont Uruel; será allí en do un grupo de trescientos caballers, aconsellatos por o Papa, van trigar-ne un por rei, no pas sin antis establir as leis que los gubernarán, dando orichen a o mitico aforismo “en Aragón antis fuoron leis que reis” y encomenzando ro que se conoixerá más adebán como “domesticación d´o poder reyal”. Ditas leis se clamarán fueros ta distinguir-las d´aquellas que promanan d´o poder reyal. A partir d´o sieglo XV bellas coronicas van ir más leixos situando l´aparición d´o Chusticia d´ Aragón en o mesmo momento d´a elección d´o primer rei. Iste, seguntes os relatos aportatos, será eslechito ta fer cumplir o cinqueno fuero, “o fuero que clamoron de devantar rei” por o cual o monarca será obligato a churar ditas leis, ta asínas desfender-las y amillorar-las. O Chusticia será trigato por os conqueridors d´o reino en o siglo VIII, antes que no o primer soberano, asínas apareixe en as observanzas de 1435, encara que l´acta oficial a on se replega por primer vez a naixedura d´a suya figura corresponde t´as corz de 1265, si bien cal decir que n´existen mencions anteriors como la que apareixe en un documento d’Alifonso I de 1116. As leis serán conoixitas posteriorment como Fueros de Sobrarbe, dando-les en as coronicas y ordenamientos churidicos o trato de lechendarias y entendiendo-se en as mesmas que constituyen as leis fundamentals d´Aragón en ixa asociación que estableixen entre ambos territorios, muy aleixata d´o que atros documentos, como a chenealochía de Roda(3) nos proposan.

Durante sieglos as narracions d’os coronistas se´n van a acomodar t´a realidat política d´o momento a on s´escriben con o claro obchetivo de lechitimar y desfender as institucions d´o reino. A Reconquista feba un papel fundamental en as coronicas castellanas, por o que situar o empezipiallo mesmo en San Chuan d´a Peña dotaba a o reino d´Aragón d´un orichen pareixito a o de Castilla en o momento d´a unión dinastica d´amos reinos, fundamental ta ficar-se en una situación d’equivalencia. D´ista traza, os coronistas aragoneses contaban como aquellos cristianos que s´heban refuchiato en a espelunga pinatense y trigato por rei a García Ximenez, s´acapizoron ta ra presa d´Ainsa. Ista conquista, que actualment se conoixe y se celebra con o nombre de La Morisma, será tamién l´orichen d´o mito de l´árbol de Sobrarbe. Un cabolisoso eixemplo de coronica vinclata t´o poder político estableixito ye a coronica de Vagad, feita por encargo d´a Deputación d´Aragón, difunde una visión clarament nacionalista en un momento an os deputatos veyen peligrar a identidat aragonesa, as suyas leis y as suyas libertaz, cuan Fernando II fa decisión d´ introducir en Aragón un poder que ye por dencima d´os suyos propios Fueros, a Inquisición.
En atras ocasions, coronicas y coronistas van servir a ra voluntat d´os monarcas, desarrollando-se una historiografía contramesa ta o pactismo, an que s´ idealizaba a o soberano y se lechitimaba o suyo poder, como ye o caso de tota aquella impulsata por Pedro IV en o sieglo XIV. Aquí destacan as clamatas Cuatro Grans Coronicas d´Aragón, que constituyen unas d´as piezas fundamentals ta observar cómo s´expresa o poder d´a monarquía en as zagerías d´o sieglo XIV. Destacamos tamién a coronica de San Chuan d’a Peña, sin de duda la más relevant d´a epoca meyeval.
Conoixita como, Coronica de Chaime I o Llibre dels feits, Coronica de Bernat Desclot, Coronica de Ramón Muntaner y Coronica de Pedro o Cerimonioso, as cuatro grans coronicas s´encargan d´emponderar y avantar a ra monarquía, sin que en garra d´ellas se faiga mención a l´orichen d´o reino. Ye en a Coronica de San Chuan d’a Peña, feita por encargo de Pedro IV y rematata entre 1369 y 1372, a on sí trobamos referencias a ros oríchens lechendarios d´Aragón. Ísta replega ra leyenda d´os trescientos caballeros acubillatos baixo o mont Uruel, y nos reconta como s´encargoron de poblar a zona pa desfender-se d´o suyo enemigo musulmán(4). A partir d´aquí narra ra construcción de San Chuan d’a Peña, continando con a chenealochía d´os condes d´Aragón. Cosa nos i cuenta de leis ni d´a fegura d´o chusticia, pero sí replega l´orichen lechendario d´Aragón. Ista parte d´o relato, común en muitas coronicas, la podemos encaixar en ixa versión “oficial” que comentábanos en primeras, pues soporta cualsequier tipo de debate historiografico.

A partir d´o sieglo XVI a vinculación entre historiadors y poder institucional s´intensifica y o relato d´os oríchens miticos d´o reino prene condición de dreito, establindo-se mecanismos ta guarenciar o sistema pactista. O caracter identitario que meten de manifiesto as coronicas manca de sentito sin un ordinamiento churidico que desfender. A partir d´iste momento as recopilacions forals, fendo servir o mito de Sobrarbe como fundamento lechitimador d´o rechimen constitucionalista aragonés, van servir ta confirmar a limitación d´o poder reyal. D´ista forma ra leyenda d´os orichens d´o reino prene carácter oficial en a prefación d´a gran refundición d´os fueros, bi incluyitas as observanzas que se realizoron en 1552(5) , formando parte, dende ixe inte, de totas as recopilacions posteriors. Tamién as cerimonias que vinculan a ros reis con o reino, concretament o churamento d´os Fueros, prenen una nueva dimensión, afianzando-se con ellas a idea d´o pactismo. Aquí va surtir a formula, de sobra conoixita, «Nos, que cada uno de nosotros somos igual que Vos…» con la que se decíba que os reis d´Aragón churaban os Fueros dende ro meyevo, sumando d´ista forma un nuevo elemento a ra leyenda.
En o sieglo XVI se va desarrollar a versión más compleixa acerca d´os oríchens d´Aragón, que bi incluyirá a chura que hemos comentato. Ye o sieglo d´os grans coronistas como Zurita y Blancas, d´un buen número de tratatos y d´un gran repertorio de literatura churidica que enfortirán as institucions d´o reino y os suyos fueros frent a ras practicas absolutistas d´a epoca. Ye por tant un sieglo a on se mereixe fer especial atención y un nuevo capítol adintro d´a nuestra proxima publicación.
3 – Documento historiográfico de gran valor que nos muestra la sucesión de reyes y gobernantes de diferentes territorios.
4 – «Entro a CCC christianos que fueron receptarse en la terra d’Aragón, es assaber, en un monte clamado Uruel çerca la ciudad de Jacca, et depués poblaronse en una tierra allí çerca que yes clamado Panno, que oy es de Sant Johan de la Penna, et aquí començaron a fer grandes fortalezas de castiellos, de muros, de vallas, porque se pudiessen defender de los enemigos de la fe Christiana.»
5 – e instituyoron Fueros de Sobrarbe. De manera que «en Aragón antes hubo Leyes que Reyes…»









