Home Sin categoría A CAZA DE BRUIXAS en Aragón

A CAZA DE BRUIXAS en Aragón

Pablo Luna Ruiz

Un doce de febrero de l´año 1498 cremaba en la ciudat de Zaragoza una pira sin de comparanza. O Santo Oficio d´a Inquisición heba condenato a muerte por primer vegata en tota ra peninsula iberica a una presona acusata de bruixería; se trataba de Narbona Dacal vecina d´a ya extinta aldeya de Cenarbe(1). O suyo proceso, en o que s´emplegó ro turmento como facilitador d´as confesions, ye rebutién de referencias a ros topicos sobre a bruixería que n´engaronaban a Europa en ixas envueltas. Pero, ¿de qué modo s´heba alcanzato ixe punto? Dende ra nuestra optica, profundament influenciata por o racionalismo y a Ilustración, resulta inverosímil de creyer en presonas que de nueiz vuelan sobre escobas, se transforman en gatos y causan malotías a distancia por meyo d´artes machicas. Manimenos, a dura cutianidat con a que ros nuestros debampasatos concaraban día sin atro, suposaba o caldo de cautivo ideal ta ra creyación de mitos, creyencias populars y practicas relichiosas difuera de l´ortodoxo(2)

Ya ros romans clamaban strigae a uns sers con apariencia pareixita a ra babieca que de nueiz raptaban infants t´abalar-ne. No ye casualidat, que ra voz italiana strega –bruixa- dimane precisament d´istas criaturas temibles(3).

1 – García Romano, María Pilar. Sanar y dañar en la Baja Edad Media: la medicina, la magia, la brujería y su relación con la sociedad cristiana occidental.

2 – Carreras Tort, Júlia. 2022. Vienen de noche: Estudio sobre las brujas y la otredad. Luciérnaga

3 – Campagne, Alejandro Fabián.«Ay cierto genero de mujeres las quales chupan la sangre de los niños.» Vampirismo y estereotipo de la bruja en la España de los siglos XV y XVI.

A cacera de bruixas se chestó cutio-cutio en a Edat Meya, alimentando-se d´as engalzatas de grupos relichiosos consideratos hereticos como ros cataros u ros valdenses (tanto ye asinas, que ras primeras representacions graficas de presonas surquiando ros ciels sobre escobas, yeran retratos difamatorios d´istas presuntas sectas) y d´o fértil imachinario popular que en replegaba en o suyo seno numerosos personaches pareixitos a ras strigae. En zagueras d´iste periodo y empezadura d´a Edat Moderna, se presentará o neonato estereotipo d´a bruixa; considerata una hereche especialment sacrilega por a suya alianza con o Dimonio pero tamién una personalidat periglosa, dañina t´a suya comunidat(4)

As malotías engueratas, por eixemplo, a ros chodigos encomenzarían a acumular-les-ne a ras bruixas y a ras suyas accions maleficas; como yeran l´esparcimiento d´os mals d´aplegar u ro secuestro de ninos. Atras practicas consideratas como impías u perniciosas se´n irían adibindo t´o perfil d´a bruixa, establindo relacions que en os nuestros días cuestan muito de definir e deseparar: bruixería y fetillería, dovinación, enverenamiento…

A lei que en o Vidal Mayor (1247-1252) i condenaba a ra pena capital “a os que dan pozones»(5) fació precedent ta procesos como ro de Guirandana de Lay en 1461. A debandita sería acusata de fetillería y ponzoñería en un proceso que la levó t´a foguera pero que no fació mención en garra momento d’a bruixería, a penar de constituyir as suyas confesions y cargos similars a ros de cualsequier posterior «bruixa prebata»(6) . Suceso que ya heba pasato en Sallent de Galligo de 1433, cuan dos mullers d´orichen francés bi estioron acusatas d´estar “fatilleras, sortilleras e poçoñeras»(7). Se da pues bella evolución en a que ra figura d´a bruixa asume primerament os rasgos heréticos d´as engalzatas meyevals (o reniego de Dios, as orchías multitudinarias, o vasallache con o Demonio…), más adebant as caracteristicas d´as criaturas d´o folclore popular (canibalismo, vuelo nueiturno…) y finalment as practicas criminals de fetilleras, dovinaires, herboristas, etcétera(8).

4 – Cohn, Norman. 1997. Los demonios familiares de Europa. Al. Editorial.

5 – Carreras Tort, Júlia. 2022. The Pyrenees as a Birthplace of Prosecution Against Heresy and Magic. Auspices Volume XI, Three Hands Press

6 – Fernández Otal, José Antonio. Guirandana de Lay, hechicera, ¿bruja? y ponzoñera de Villanúa (Alto Aragón), según un proceso criminal del año 1461

7 – Castell, Pau. De crimine heresis, maxime de bruxa. L’aparició del crim de bruixeria a Catalunya en el context baixmedieval europeu.

8 – Vinyoles Vidal, Teresa. Metgesses, llevadores, fetilleres, fascinadores…: bruixes a l’edat mitjana

Os trobatos culpables d´o crimen de fetillería (cheneralment mullers) soleban recibir penas más febles que no as culpables de bruixería, rai si yeran procesatas por a Inquisición como por atros organismos de chusticia. Con tot y con ixo, ya avanzata ra cacera de bruixas, istos cargos se nombrarían a sobén de conchunta como partes indeseparables d´o crimen de bruixería(9). Feito que ocurre habitualment en os estatutos de desaforamiento (documentos que permitíban proceder sin observar os fueros d’Aragón en chuicios por determinatos crímens en un periodo de tiempo concreto), como ros desafueros de la val de Tena de 1525 «contra broxos, broxas, hechizeros, poçoneros, poçoneras…»(10).

A creixita d´a cazera de bruixas en Aragón tenió puesto en os sieglos XVI y XVII con persecucions encenegatas, endizcatas en muitas ocasions por estatutos de desaforamiento que aprecisaban achusticiamientos sin de posibilidat d´apelacions. Estando posiblement o caso más numeroso o que tenió puesto en Laspauls enta 1593, con 24 mullers i condenatas a la forca. Ista atroz esferra ye mesmo mayor a ras de Salem u Zugarramurdi, pero o suyo conoiximiento y fama en ye a-saber-lo menor(11). No’n fa retranga ra propia ciudat de Zaragoza, escenario de frecuents cremas dende 1498 dica 1535, citando ras eixecucions de Gracia la Valle (1498), María “muller de García Biessa”(1499), Nanavina (1500), Estefabreta (1500), Marieta “muller de Aznar Pérez” (1500), María de Arbués (1512), Martina Geu (1512), Sancha de Arbués (1522) o Catalina de Joan Diez (1535)…(12)

A fuga d´a cacera de bruixas en a peninsula ye estata situata per un regular en a Sevilla de 1781 con o proceso fatal incoado contra Dolores López “La beata ciega”

9 – Tausiet, María. 2004. Ponzoña en los Ojos. Brujería y superstición en Aragón en el siglo XVI. Turner.

10 – Estatuto de desaforamiento del Valle de Tena por delitos de brujería y hechicería (1524-1525). Disponible en DARA, Documentos y Archivos de Aragón.

11 – Estatuto de desaforamiento del Valle de Tena por delitos de brujería y hechicería (1524-1525). Disponible en DARA, Documentos y Archivos de Aragón.

12 – Garcés Manau, Carlos. 2013. La mala semilla. Nuevos casos de brujas. Tropo Editores

empero en a suya recient publicación Las brujas y la condesa. Cazas de mujeres en Épila y Almonacid, y las brujas de Trasmoz, Carlos Garcés ha siñalato ra posibilidat de reconsiderar ista aseveración. Datas as singularidaz d´o chuicio d´a sevillana y parando cuenta d´a suya diferencia,con o estereotipo d´a bruixa, l’autor i proposa que se comprenda como postrera eixecutata por bruixería a María Vizcarreta, aforcata en Epila enta 1651(13).

Manimenos, a temor y a creyencia en a bruixería no morirían en tal calendata. Existen en territorio aragonés procesos por bruixería como o de Gracia Andreu en 1656, encara que as penas rarament s´acercasen t´a crueldat d´a forca u ra foguera, aplicando-bi como las más comuns os azotes y, u distierro(14) Sieglos dimpués y sin de leis que emparasen garra eixecución, se conoixen linchaduras populars que de cabo ta cuan culminaban con l’asasinato de bel miembro marchinal d´a comunidat. Celebre ye a o respective, a clamata “Tía Casca”, de nombre Joaquina Bona Sánchez, prebablement espeñata por os suyos vecins trasmocers en 1860 e inmortalizata en a sobrebuena prosa de Gustavo Adolfo Bécquer.

Asinas, a Corona d´Aragón habría visto naixer y morir un nuevo delito que dallaría ra vida de mils d´inocents por tota Europa, a bruixería tenió como uno d´os suyos más siñalers planters o entorno aclapador y sin igual d´os Pirineos…(15)

13 – Combescure Thiry, Monique y Motis Dolader, Miguel Ángel. 2003. El libro verde de Aragón. Libros Certeza.

14 – Tausiet, María. 2007. Abracadabra Omnipotens. Magia urbana en Zaragoza en la Edad Moderna. Siglo XXI

15 – Eroles, Ivet y Castell, Pau. 2019. El Pirineu, bressol de la cacera de bruixes