Miguel Martínez Tomey
Aragón naxió en o sieglo IX como un Estato cualo proyeuto politico alazetal estió organizar a ra soziedat montañesa en a que surtió y os suyos raditos recursos ta ra guerra contra os musulmans y a reincorporazión d’os suyos territorios a ra cristiandat. Dimpués de cuasi tres sieglos de lentos progresos ixa maquinaria politica (encapezata por a monarquía, as elites melitars y l’alto clero), ideolochica (a cruzata reconquistadera), economica (as rendas siñorials en o cambo y l’artesanía y o comerzio en as ziudaz) y sozial (a soziedat estamental) espandioron o territorio aragonés dica o punto de columbrar o suenio d’alcanzar as costas d’o Mediterránio con a presa d’o territorio Valenziano. Con ixo Aragón aberba d’alcanzar a suya plenitut, ubrir-se a o gran comerzio con Africa y Orién y partezipar direutamén en a gran interpresa d’a conquiesta d’os Santos Lugars amanatos con os atros pueblos d’Europa.
Aragón fazió paranza ta ixa gran esfugada valenziana durando as decadas previas, en as que as tierras de Teruel acorpororon poblazión, entre ellos no pocos refuchiatos d’a represión papal sobre os cataros, sobrebuenos artesanos y mercaders. As comunidaz d’aldeyas, os guerrers de fortuna (os almogavars) y os siñors feudals aumentoron o suyo gasto y autividat melitar dende 1229 y a suya empenta, a cuala capeza se metió ro rei Chaime I culminó en 1245.

As espeutativas d’os aragoneses, en espezial as d’a suya nobleza, se concretaban en l’anexión de Valenzia a o reino aragonés, atorgando-se-les no solo que tierras y merzez particulars, sino l’aplicazión d’o sistema foral aragonés igual como s’eba feito antis más en as conquiestas feitas en os sieglos anteriors.
Pero as intenzions de Chaime I yeran atras. O rei eba quiesto crebar ixa tradizión. Acabar con o sozmetimiento a ras presions y galafatons d’a nobleza, que eba feito d’el en a suya nineza y choventut un titere politico en funzión d’os suyos propios intreses y bandos, aproveitando-se d’a suya nineza cuan murió lo suyo pai en a batalla de Muret (1213). Ta ixo dezidió empachar que Mallorgas e, sobre tot, Valenzia, se convertisen en o prolargamiento d’o poderío d’os ricos ombres. Reinos nuevos, leis nuevas, cuentrapoders nuevos (aliando-se con as ziudaz fren á os siñors rurals, con burgueses y mercaders fren á ra nobleza melitar). Aragón, por dezisión de Chaime I, completó ras suyas buegas sin que li se premitise plegar ta o mar con o que tanto s’eban ensoniato ros aragoneses.
Ye alavez cuan Chaime I fa una dezisión que supondrá una radical transformazión d’ixe modelo de país: a creyazión d’o Reino de Valenzia y la fixazión de limites territorials entre Aragón y Cataluña que dende os tiempos d’a reina Peironela y o conde Ramón Berenguer feban masa común en o patrimonial y en o politico. En limitar a espansión d’o reino, Chaime también limitaba o creximiento d’o poder que ixas elites acorporaban a ras suyas espensas y, a traviés d’una formula que belunos han plegato a calificar en os nuestros tiempos de “confederal”, lo rei consagró una estructura politico-territorial compuesta ta ra suya Corona, esfendo a fusión d’o reino d’Aragón y o condato de Barzelona achustata por Remiro II y Ramón Berenguer IV en 1137.

Así pues, o rei declarará que ta Aragón ha rematato ro tiempo d’a guerra y ye nezesario organizar a paz, y encomienda a lo bispo de Uesca, Vidal de Canellas, espierto en dreito romano, a replega y sistematizazión en un solo cuerpo d’os diferens fueros escritos que, partindo d’o referén inizial d’o Fuero de Chaca (1063) os suyos antezesors eban atorgato con o consello d’a suya corte por tot ro territorio aragonés. A suya ordinazión se fazió baxo a inspirazión d’o Codigo de Chustiniano, que agrupaba a o Dreito romano, e igual como iste s’agrupó en nueu libros.
Ista compilazión estió promulgata o 6 de chinero de 1247 en l’asambleya d’a corte cheneral d’o reino que ta ixa fin s’eba arreunito en a ziudat de Uesca. D’ella surtioron dos versions en bella mida diferens: a Compilatio Maior (tamién conoxita como Liber in Excelsis, as primeras parolas d’o suyo prelogo) y a Compilatio Minor. A primera, como veyeremos, con un caráuter más amanau a lo Dreito romano, querió Chaime I en un prenzipio que estase a ofizial pero a respuesta disidén en bels aspeutos alazetals d’as fuerzas vivas d’o reino determinoron l’aparixión d’a segunda, que con o tiempo esdevenió ofizial.

Cal destacar dos importans cuestions en relazión con a compilación foral: a primera ye que nos trobamos debán d’a formulazión por primera vegata d’un ordinamiento común ta tot lo país (con as espezifizidaz deseparatas d’os fueros de Teruel y Albarrazín), basato fundamentalmén en normas de tradizión (costumbre) en puesto d’o dreito romano; aa segunda ye que o mandato d’o rei a un romanista como Canellas buscaba amanar ixas normas de tradizión a lo dreito romano en un prozeso de transizión que en toda Europa quereban establir os distintos monarcas, ya que o dreito romano, con a suya impronta zesarista, s’adautaba millor a l’obchetivo de lechitimar as supremas potestaz soberanas d’os reis fren a atros poders (nobleza, Ilesia y conzellos).
Ista esbarrata enta ra romanizazión d’o dreito indichena endizcó una reyazión d’as atras fuerzas d’o reino a lo largo d’a segunda metat d’o sieglo XIII, un pulso en o que ístas acabarban imposando-se y, como resultato, farchando progresivamén un sistema politico de corte pautista y de fuerte impronta endochena fren a o dreito romano, dica o punto de denominar perén a las normas d’alcanze cheneral como “fueros” en cuenta d’emplegar-se a palabra “leis”. No bi ha duda de que a influyenzia d’o dreito romano siguió estando presén en o posterior desarrollo d’o cuerpo normativo foral y que esistiba una mutua permiabilidat entre amas corriens, pero en Aragón estió claramén secundario. A radiz d’ixo, as normas que aberban de rechir as vidas d’as aragonesas y os aragoneses se fundamentarban en a mera formulazión d’o “dreito natural d’a tierra que Dios eba atrazato”, seguntes as conzepcions d’a epoca, y no tanto d’a voluntat (malas que también gosase estar “inspirata por Dios”) d’un soberano absoluto de qui promanarban toz os poders de l’Estato.
En as pugnas entre a monarquía y os grupos sozials d’o reino por definir o peso d’os diferens poders drento d’o nuevo sistema politico tenió diferens fitas fundamentals. Si, en primeras, estioron os nobles os que protagonizoron a oposizión a o rei con base en os suyos previlechos de clase, bien luego se sumarban bi os atros grupos sozials, espezialmén as ziudaz, villas y lugars y as suyas comunidaz (1283) y a partir de 1348 os nobles, redotatos en a baralla d’Epila por Pietro IV abrán de canalizar as suyas reivindicazions de traza pazifica a traviés d’as Cortes d’Aragón. As dos fitas más importans en iste prozeso son:
– 1265: os fueros d’Exeya, como resultato d’una rebelión nobiliar en a que s’obligó a Chaime I y os suyos suzesors a no lechislar difuera d’o parlamento aragonés y a estatuezer que un Chustizia mayor fese chuez meyo en os pleitos entre o rei y os nobles, caballers e infanzons, chuzgando conforme a fuero y estando esfensor y maximo interprete d’os fueros. Ista fegura, como bien sapemos, con o tiempo ganarba importanzia y atrebuzions, estendillando a suya churisdizión a napas más amplas d’a soziedat.

1283 (5 d’otubre): o Previlechio Cheneral d’Aragón surtió d’as Cortes que o rei Pietro III abió de convocar en Zaragoza en o inte cretico d’a movilizazión melitar d’o Reino por a guerra de Sizilia. A guerra de Sizilia se fazió sin consultar a ras Cortes y, d’a mesma traza, un aumento d’a presión fiscal ta finanziar o esfuerzo melitar. En ista verdadera Magna Carta, Aragón fincó ros alazez d’a suya propia cultura politica, que estarba posteriormén adoptada en buena mida por os atros Estatos d’a Corona d’Aragón y que imprimirba a o país un caráuter bien esferenziato d’os usos politicos d’os atros Estatos europeus dica o sieglo XVIII. Asinas, s’asoló a instituzión d’as Cortes como parlamento d’Aragón drento d’un sistema de soberanía compartita de facto con a monarquía, s’enamploron y enfortioron as competenzias d’o Chustizia d’Aragón como albitro, chuez meyo, maximo interprete d’a foralidat y como guarán d’os dreitos individuals y coleutivos, no solo que d’a nobleza, sino de toz os aragoneses que no vivisen baxo lo vasallache y churisdizión d’un siñor laico (menos d’o 20% d’a poblazión). En los prezeutos d’o Previlechio Cheneral d’Aragón s’abanzan u, en o suyo caso, se plasman nozions tan modernas y propias d’un Estayo de Dreito, como a libertat de zerculazión, a libertat de comerzio, o dreito d’asoziazión y reunión, o sozmetimiento de toz (encluyito lo monarca y os achens publicos) a la lei, as guarenzias prozesals, l’abolizión d’a tortura, o control de l’autuazión d’as autoridaz, a gratuidat d’a Chustizia, a partezipazión en os biens nazionals, as guarenzias d’aa propiedat privata y a limitazión y equilibrio d’os poders en un chuego politico e instituzional presidito por o pauto y una soziedat rechita por a libertat zevil. Por a suya importanzia como norma alazetal, o Previlechio Cheneral s’incorporó a ra colezión d’os Fueros d’Aragón.









