Luis Gayán Vila, Socio fundador del Ligallo de Fablans de l’Aragonés.
Confesaré que, anque gran afizionato a ras luengas, o tema d’as grafías m’aborre asabelo, farto como soi de consonans doples u d’os diferens regles d’azentuazión. No li tiro a suya importanzia, pero me cuaca muito más estudiar, por exemplo, o clamato “infinitivo pessoal” d’o portugués, u contimparar l’emplego d’os pronombres “bi” u “en” en aragonés con o que se fa en franzés u en catalán.
No soi lizenziato en Filolochía, lo soi en Dreito, cosa que no ye pordemás en o mundo de l’aragonés, e charro seis luengas con competenzia C1 u B2 ofizial acreditable, prenzipiando por l’Advanced (C1) de Cambridge, e rematando, por fer-lo curto, con o B2 d’aragonés d’a DGPL. Antimás, estié en os inizios d’a recuperazión de l’aragonés, ya no resido en Aragón e no tiengo compromisos presonals que me condizionen, ixos compromisos a que fa referenzia Lluís-Xavier Flores en un articlo en o “Espiello”, número 36; per tot isto quiero dar a mía opinión.
Imos por partis. Que yo remere a custión d’a grafía no yera un tema rusién en a decada d’os 80. En a “Colla Chobenil d’a Fabla” (en escritura orichinal), e dimpués cuan fundemos o “Ligallo de Fablans de l’Aragonés” en 1982 no tenébanos ixa sensazión, u yo no remero garra charrazo sobre ixo. Yo azeutaba ra grafía d’o Consello de buen implaz, no me se pasaba por a capeza atra cosa. Dimpués plegó ro Congreso de 1987 e l’alcuerdo estió siñato por cuasi toz, -remeremos a zita latina: “Verba volant, scripta manent”. De feito, tanto yo como ros míos compañers escribíbanos os articlos en “Rebellar” e en “Orache” con ista grafía e tampis, e como diz Francho Nagore en o suyo libro sobre a fonolochia de l’aragonés, en ella s’han publicato a mayoria d’as obras.
Prexino que se dirá que bi eba bels charradors patrimonials que mai no l’azeutoron. Que yo sepa, tamién bi abié charradors patrimonials que no azeutoron a luenga standard e continoron emplegando a fabla local. Me parix muito respeutable; sin dembargo, si a razón zaguera de modificar una grafía consensuata per cuasi toz yera agradar a os charradors patrimonials ta que a luenga normalizata estase amplamén emplegata, ye platero que no s’ha adubito.
Ista luenga común ye ta os neofablans, prinzipalmén. Allora, ¿a qué fin cambear una grafía que teneba un gran consenso? Ta soluzionar un problema, se’n creyó un atro muito més gran, e peyor encara, no se soluzionó ro problema. Aquers que lo fizoron debeban saper que yeran muito luen d’un consenso e que creyeban un zisma de muito difízil soluzión en una luenga espezialmén menazata. Como diz Ramón d’Andrés, a dengún se li ocurrió cambear a grafía asturiana aprebata en os 80.
Astí m’aturo un inte ta referir-me a un d’os contornillos més grans que tien l’aragonés: os presonalismos; a o que cal adibir a basemia autual de chen naxita més tardi de no asumir o que chenerazions anteriors fazioron; anque tot tien una muga: ¿belún puede prexinar que as normas ortograficas de Pompeu Fabra estasen correchitas constanmén?
A os partidarios d’a grafía aprebata per l’Academia en 2023 se lis imple a boca dizindo que ye zientifica. Parexerba que estásenos charrando de zenzias esautas, de dos e dos son cuatre, cuan toz sapemos que a lingüistica ye una zenzia sozial, que aplicará o metodo zientifico, pero que dista de tener a prezisión d’as zenzias esautas, encara que as lais d’o cambeo fonetico son prou fiables. ¿Cómo contrimostrar zientificamén que gallego e portugués son u no a mesma luenga? ¿Cómo contrimostrar zientificamén que o benasqués ye aragonés u luenga propia? Bi podremos fer aprosimazions, pero no pas afirmazions categoricas. Si isto ye asinas, prexinemos o que puede pasar con o tema d’as grafías, an bi ha muitos sentimientos contraposatos. ¿Ye a grafía de l’ingles zientifica? Cal contestar? ¿Mos imachinamos un fiscal dizindo en un chuizio que nomás a suya interpretazión ye zientifica?
Sin dembargo, si beluna d’as grafías s’aprosima a o conzeuto zientifico, ista ye a recollida en as NGA (1987) que se basa en si mesma, sin recurrir a atras luengas.Se chustifica foneticamén e prou.
No ye custión astí de fer un analís d’as grafías, pero sí que abordaré una d’as prenzipals angulemas que tienen as NGA de 1987 ta estar azeutatas: escribe con “b” o fonema bilabial sonoro, do ro castellán esferenzia etimolochicamén entre “b” e “v”. Agora bien, en as luengas que mos rodeyan, a letra “v” representa un fonema labiodental sonoro; ye o causo de l’inglés, l’italiano, o franzés, o portugués, o rumano, e mesmo ro catalán en bels dialeutos; astí ye platero que o grafema “b” no puede emplegar-se ta iste fonema labiodental.
Isto dito, ye de dar proposar que en aragonés a letra “b” siga emplegata tanto ta o fonema prozedén d’a “b” latina, como d’a “v” latina perque son o mesmo fonema, a diferenzia de tantas luengas, e no se repleca tanto remilgo etimolochista. Tenemos, per exemplo, charradors, poetas e profesors de latín, que emplegan a grafía de 1987, e mesmo un profesor e lizenziato en filolochía clasica, Paco Alvárez, con una pachina web “delcastellano.com”, e que charrando d’a “b” e d’a “v” diz que o castellán en o sieglo XVIII tresbatió por prurito academizista l’ocasión de librar-se de tanto embolique. ¿Emos de siguir o camín d’o castellán?
As NGA s’adauptan perfeutamén a ras peculiaridaz ribagorzanas, altas u baixas, e preba d’ixo son os escritors ribargorzanos que l’han emplegato, e con as suyas particularidaz, per exemplo: Chusé María Ferrer, Ana Tena, u Carmen Castán, mesmo escritors ribargorzanos siñoron l’alcuerdo de 1987. ¡A ortografía no ye un arnés!
Sin dembargo, ya que emos de plegar a un consenso, porque como dizen en franzés: “Il faut de tout pour faire un monde”, talmén calerba zeder toz por o bien de l’aragonés. Una soluzión intermeya como a que propusoron tres espiertos en 2017, a petizión d’a tristemén desaperexita DGPL, no parix mala soluzión; son espiertos de reconoxito prestichio. No será ni fonetica ni etimolochica, pero no tot ye blango u niero; antimás, en a mía opinión churidica ye la ofizial.
Clama l’atenzión que ista soluzión e o suyo prozeso aigan estato muito criticato per beluns, cuan o mesmo CFA la respetaba en l’asambleya 85, anque sin aplicar-la, e tamién respetaba as dezisions presonals d’os suyos miembros.
«Emos de fer entre toz un poder… e plegar a un alcuerdo en que toz sigamos acoflatos, pero sobretot cal emplegar a luenga »
S’ha charrato de manca de transparenzia, cuan només cal catar a pachina web de luengas d’Aragón ta comprebar que en estió total, e nunca no s’ha alportato garra preba. Si no se contrimuestra, beluns poderban remerar-se de “Calumniare fortiter aliquid adhaerebit”. Clama més l’atenzión que os academicos aprebatos en as Cortes e que rematoron en l’Instituto de l’Aragonés estioron proposatos per o mesmo partito, tres de tres, d’a mesma tendenzia; e tamién clama l’atenzión que academicos que publicoron con a grafía de 2017, dimpués aigan esfendito atra cosa.
Sin dembargo, a grafía aprebata per l’Academia, -que no ye ofizial, pos cal que siga recollita en disposizión superior en ran a ra Resoluzión de 16 de mayo de 2017-, ye una chicorrona millora. Tira elementos estranios d’a grafía EFA, pero contina estando EFA alazetalmén, como un d’os academicos reconox en retes sozials.
Asinas como nunca leyé en a pizarra de “Pizarra y Clarión” una “ze” u “zi”, no ye buena siñal que os regles ta poder escribir en a Biquipedia, no només obliguen a escribir en a grafía aprebata per l’Academia, sino que amás desiche que entre “anyo” u “año”, cal escribir “anyo”, cuan as dos son almititas per l’Academia. Se suposaba que a Biquipedia yera un puesto de “liberté”, como dizen os franzeses, por zierto, sin adibir garra consonán dental final. ¿Estarba normal que en a Wikipedia en castellán obligase a meter “quizás”, proibindo “quizá”? ¡Ye ta tornar-se barrenatos!
Manimenos, ta rematar, emos de fer entre toz un poder, acumular rasmia, xublidar-nos de presonalismos e plegar a un alcuerdo en que toz sigamos acoflatos, pero sobretot cal emplegar a luenga, que si a Jorge Pueyo en o suyo programa toz lo replecan, a nusatros tamién.









