Home Sin categoría Conflicto ortografico de l’Aragonés

Conflicto ortografico de l’Aragonés

Eszenario e reflesión

Fendo un exerzizio d’analisis e alazetando-me en feitos istoricos, encara que con bellas apreziazions personals en bels puntos, antimás d’alazetar-nos en os informes ofizials esistens, reyalizo a siguién aportazión a ra situazión actual d’a lengua aragonesa.

Podérbanos reyalizar de traza muito alazetal, un ricordatorio, a modo de linia temporal, que nos conduzirba ta ra situazión actual:

Añadas 70:

– Se produze o Dispertar de l’Aragonés, zaga un prozeso empezipiato a prenzipios de sieglo XX, fallito a causa d’o debantamiento melitar franquista.

– Francho Nagore, Chesús Vázquez, Ánchel Conte, Nieus Luzía Dueso Lascorz, etc. liderarán una reboluzión cultural e zientifica que permitió a l’Aragonés sobrebibir dillá d’o sieglo XX. A creyazión d’o Consello d’a Fabla Aragonesa estió alazetal (1976). O poema fundazional ye “Sospiros de l’aire”, 1970, de Francho Nagore.

Añadas 80-90:

– Se desembolican mobimientos sozials en esfensa e recuperazión d’a lengua aragonesa, ye o caso de Ligallo de Fablans de l’Aragonés (1982). Contina desembolicando-se una literatura potén, bariata e de calidá.

– En 1987 se zelebra o I Congreso ta ra Normalizazión de l’Aragonés con un consenso practicamén unanime, que no s’ha tornato a consiguir.

– A partir de 1991, s’incorporan nuebas personas que luitan por l’Aragonés, que manifestarán lugo un sesgo en o suyo discurso e prozeder consistén en una boluntá d’anular o anterior por meyos d’una critica raditamén zientifica, con l’ochetibo de liderar en solitario un mobimiento nuebo.

Años 2000:

– Posteriormén, aparixió bella nueba critica a l’Aragonés común, a ra que se bi adibió bel miembro d’o CFA, o que lebó ta una eszisión e a creyazión de l’asoziazión “Sociedad Lingüistica Aragonesa” (SLA), 2004.

– En iste eszenario, l’asoziazión cultural Nogará-Religada promobió e lideró a combocatoria d’un II Congreso (2005) ta ra creyazión d’una Academia, o cual fruito estió una asoziazión con bocazión academica, seguita por os suyos alazez. Bi abió atra proposa denzima d’a mesa, en a primera chunta zelebrata ta ra organizazión d’ixe II Congreso; a proposa consistió en que o congreso deberba zentrar-se en a reibindicazión d’a ofizialidá y en l’apertura de debates filolochicos (“congreso permanén”), pero no tenió esito.

– Finalmén, l’ “Academia” pretendita por o II Congreso no estió refirmata por o Gubierno d’Aragón, pero l’asoziazión “Estudio de Filología Aragonesa (Academia de l’Aragonés)”, EFA, 2006, sin de guaire consenso, proposó una nueba ortografía de caráuter etimolochico (2010).

– O Gubierno d’Aragón (Direzión de Politica Lingüistica) abilitó un prozeso t’aconsiguir un consenso ortografico; de dito prozeso surtió una proposa ortografica etimolochica (recuperazión d’a letra “v”), que tenerba que estar aplicata por D.G.P.L. Se firmó un combenio d’arbitrache que obligaba a totas as partis a respetar a proposa ortografica final d’o comité d’espiertos que se nombró, pero a proposa resultán solo estió adempribiata por o Gubierno d’Aragón.

– O Gubierno d’Aragón reconoxió a nueba ortografía (2017), por meyos d’a suya publicazión en o BOA e, emplegando-la, desembolicó bella importán actibidá d’empenta d’a lengua aragonesa en toz os rans (educatibo, publicazions, refirme a asoziazions, etc.).

– En aplicazión d’a lei de lenguas bichén en Aragón, as instituzions aragonesas embrecatas (Cortes d’Aragón, Deputazión Cheneral d’Aragón, Unibersidá de Zaragoza) nombroron a os suyos miembros representans de l’Academia Aragonesa de la Lengua, en o que o Instituto del Aragonés elaboró un nuebo modelo ortografico que estió aprebato ro 3 d’Abril de 2023 e que dentró en bigor bels meses más tardi.

– L’aprebazión d’ista nueba ortografía s’ha reyalizato en meyos d’una fuerte controbersia, e sin de guaire consenso sozial entre os usuarios d’a lengua aragonesa, tal e como se reculle en o “Informe sobre el acuerdo de la Academia Aragonesa de la Lengua sobre la norma de uso correcto del aragonés”. En dito informe se destaca que o problema de fundo radica en o feito que a representazión grafica de l’Aragonés s’ha combertito en una “polémica ligada al afán de poder y a intentos de imponer una visión, un modelo particular, frente a la posibilidad de construir en común”. O consenso sozial s’ha perdito. Guillén Forcada Presidén de Fundazión Aragonum Articlo escrito en ortografía istorica 1987

Asinas a situazión, nos trobamos con:

– A ortografía istorica emanata d’o I Congreso. De caráuter fonetico-fonolochico con a que se produzió o Dispertar e a Reboluzión cultural e zientifica de l’Aragonés. A mayor parti, e sinificatiba, d’a literatura e d’a produzión zientifica muderna en Aragonés ye escrita en ista ortografía. Contina tenendo produzión literaria, e ye emplegata por instituzions como a Unibersidá de Zaragoza en os programas de formazión en filolochía aragonesa (Diploma de Especialización en Filología Aragones -DEFA).

– A ortografía dialectal (ortografía de matriz castellana), que siguie bichén en determinatos ambitos (particularmén, en o emplego d’o cheso).

– Proposas ortograficas etimolochistas en desuso: a grafía d’a SLA e a grafía d’o EFA.

– A ortografía promobita por a Dirección General de Política Lingüística, que se’n ye benita amostrando en l’amostranza publica, en os ambitos ofizials y en bellas publicazions. En as zagueras añadas estió a más emplegata. Contina tenendo bel emplego.

– A nueba ortografía etimolochista de l’Instituto del Aragonés, que ye a instituzión que tiene as competenzias en ista materia. Contina muito seguito a ra ortografía de l’EFA, e, seguntes o «informe sobre el acuerdo de la Academia Aragonesa de la Lengua sobre la norma de uso correcto del aragonés», feita por a D.G.P.L.:

• creba radicalmén con unas ortografías (istorica e DGPL) que ya teneban un emplego mayoritario e ofizial.

• ye una ortografía difízil de lebar ta o sistema educatibo, más que más parando cuenta en a precariedá, a espeito d’os gran abanzes, en a que se troba l’amostranza de l’Aragonés.

• no agoya de consenso en o sino de l’Instituto del Aragonés. (vid. botos particulars de Nagore, Benítez y Ciprés)

• s’ha reyalizato sin de transparenzia denguna e sin pretender o consenso sozial.

En iste zaguer sentito, muitos lo beyen como ro primer paso ta una azión que pretende reescribir, anulando y esborrando, o Dispertar e a Reboluzión cultural e zientifica que prenzipió en as añadas 70.

Por tanto, en o contesto actual, planteyo as siguiens reflesions:

1. A nezesidá d’una declarazión solemne e ofizial d’a ortografía d’o 87 como a ortografía en a que se produzió ro Dispertar e a Reboluzión cultural e zientifica de l’Aragonés que prenzipió en as añadas 70, de traza que pueda emplegar-se en l’ambito publico.

2. A oportunidá d’aprir una reflesión e un debate sobre as ortografías con animo de construyir un futuro en común. Asumindo como conzeuto alazetal o respeto entre toz os que emplegamos a lengua aragonesa.

3. Parando cuenta que o problema de l’Aragonés ye o conflicto sobre o modelo lingüistico estándar, concretato en o modelo ortografico, ¿debérbanos planteyar-nos a soluzión de “bigrafía” ta ra lengua aragonesa, como ocorriba no fa guaire, en bella mida, con o portugués u en atra lenguas con dos sitemas ortograficos?

«A soluzión d’a bigrafía … poderba estar o primer trango ta rematar con o permanén conflicto »

A soluzión d’a bigrafía (combibenzia de dos sistemas ortograficos a o mesmo tiempo en una mesma lengua), en o caso nuestro, a istorica de 1987 e atra de caráuter etimolochista, como a que proposa o Instituto de l’Aragonés, que podesen estar reconoxitas en o suyo emplego, poderba estar o primer trango ta rematar con o permanén conflicto lingüistico, que a inmensa mayoría d’os fablans deseya que remate e que tan solo una minoría con poder deseya continar. S’imposa cada begata más una soluzión negoziata, un pauto reyal que nos permita recuperar o consenso nezesario ta o eszenario de desembolique d’a lengua aragonesa.

Pero tamién podemos preguntar-nos si esiste bel fusco interés en que isto no ocorra. Me cuacarba no tener que planteyar-me nunca ista zaguera posibilidá.