Home Sin categoría NATIVIDAT YARZA. Oríchens y sentimiento aragonés d’a primera alcaldesa catalana

NATIVIDAT YARZA. Oríchens y sentimiento aragonés d’a primera alcaldesa catalana

Joaquim Montclús Esteban

A Generalitat de Cataluña adedicó ro año 2022 a remerar y honrar a fegura de Natividat Yarza Planas con a enchaquia de complir-se ros 150 años d´a suya naixedura. Actualment, por ista razón, encara diversas institucions y monecipios catalans organizan actos y exposicions ta distinguir a suya personalidat.

Natividat Yarza Planas estió una politica y mayestra catalana y a primera alcaldesa d’España, eslechita democraticament en as eleccions de chinero de 1934, en a candidatura d’Esquerra Republicana de Cataluña en a población de Bellprat. Yera naixita, de manera realment circunstancial, en a ciudat de Valladolit, o 24 de diciembre de 1872, en a «casa Portales de Fuente Dorada, número 25» y estió baltizata ro 1 de chinero en a ilesia d’o Salvador. Yera filla de Manuel Yarza Lavilla, orichinario de Brea d’Aragón (Zaragoza), y de Lorenza Planas Ramis, naixita de Cuarte de Huerva (Zaragoza). Os uelos paternos, Mariano Yarza y Joaquina Lavilla tamién yeran de Brea d’Aragón y os uelos maternos, Roque Planas, de Santa Cruz de Nogueras (Teruel) y Margarita Ramis, de Manacor (Mallorca). O matrimonio tenió tres fillos, Bernarda, Natividad y Mariano.

Manuel Yarza feba de zapatero ta l´eixercito y, por tanto, se veyeba sometito periodicament a una movilidat forzosa. Cuan feba pocos meses que yera naixita Natividat, habió de tresladar-se ta ra plaza melitar de Zaragoza, con tota ra familia; cuatro años más tarde, o 1876, se desplazoron toz ta Barcelona, de forma que a futura mayestra pasó prácticament tota ra suya nineza en Cataluña.

Entre 1904 y 1905, Natividat Yarza estudió machisterio en a “Escuela Normal de Maestras de Huesca” y en 1906 empecipió a fer de profesora interina en Santa Margarida de Montbui. Dimpués estió destinata en Pontons, Vilada, Malla, Saderra (Oris), Vilanova del Camí, Igualada, Gandesa, Cabrera de Mar, Vidrà y Candasnos. En o mes de diciembre de 1929, Yarza estió nombrata mayestra en propiedat d´a escuela de Bellprat, por chubilación d´o anterior tetular. Iste chicot lugar d´a comarca del Anoia, afincato amán d´o castiello de Queralt, rodiato de bosques y de campos de cultivo, teneba ta part d´alavez poco más de trescientos habitants. T´a escuela bi asistiba bella cuarentena d’alumnos y alumnas de totas ras edaz, d´o lugar y d´as masías d´os arredols.

Participó en 1931 en a constitución d´a “Asociación Femenina Republicana Victoria Kent”, chunto con Irene González Barrio, Julia Balagué Casas, Magdalena Alabart Belart, Josefa Ferrer Vallés, Francesca Quelart Ferrer, Teresa Sabadell e Isabel Jornet.

S´afilió t´o Partido Republicano Radical Socialista y estió una destacata propagandista y miembro d´a Chunta Directiva d’o “Centro Radical Socialista del distrito IX de Barcelona”. En 1933 participó como oradora en l´homenache a Benito Pérez Galdós y en o sisanteno aniversario d´a proclamación d´a Primera Republica. Tamién participó activament en a instauración d´o Centro Radical Socialista de Bellprat. O 7 de chulio de 1933 estió eslechita vicesecretaria d´a “Junta General Constituyente del Instituto Laico Benéfico de Cataluña”.

Dimpués d´os malos resultatos d´os radicals socialistas en as eleccions chenerals de noviembre de 1933, Natividat Yarza albandona o partito de Marcelino Domingo ta encabezar, poco dimpués, a candidatura d’Esquerra Republicana de Cataluña t´as eleccions monecipals de Bellprat, estando-ie eslechita alcaldesa en chinero de 1934, pasando asinas, a estar a primera alcaldesa de Cataluña.

Profundo sentimiento aragonés

Como lo chustifica en diversos escritos y manifestacions, siempre se sintió aragonesa. Ve-te-me belunas d´as suyas declaracions:

“Contino fació uso d´a palabra doña Natividat Yarza que fació constar previament que, encara no estando catalana, se complace en rendir un homenache a o idioma catalán por estar a primer conferencia u acto que celebra en Cataluña dimpués d´estar reconoixita ra autonomía. Avantó a Republica laica por no prestar dengún refirme en garra confesión relichiosa, deixando-los a toz en libertat”. El Diluvio: diario político de avisos, noticias y decretos: Año 76, nº. 6 (7 enero 1933), pachina 8.

«A Siñora Natividat Yarza, alcaldesa de Bellprat, dice que ye vinculata con Aragón, que encara que no i sia naixita, os suyos pais estioron aragoneses, y alufra con alegría o renaiximiento que s´observa clarament en a personalidat aragonesa en istos momentos.» La Humanitat: Año 4, num. 766 (26 abr. 1934). Pachina 4.

«Dimpués d´a conferencia se celebró una lifara en o Palacio de Proyección, lifara que estió presidita por Companys, qui posó a o suyo costato a ra unica alcaldesa catalana, Natividat Yarza, alcaldesa de Bellprat. Se nota que ista alcaldesa ye d´orichen castellán». Entre atros periodicos, El Sur: diario de la tarde: Año III, Nº 494. 1934, marzo 12, portalada.

D´atra man, a fegura de Gaspar Torrente ye considerata como a personalidat más relevant de l´aragonesismo politico en a primera metat d´o sieglo XX. Naixito de Campo, en 1888 y feneixito en Barcelona, en 1970.

A prencipios de 1934, en Barcelona, Gaspar Torrente con os suyos seguidors aconsiguió fundar o partito Estato Aragonés. Un partito politico, nacionalista aragonés y de izquierdas, inspirato en o partito d’Estat Catalá.

O día 22 d´abril de 1934, a ras 10 d´a nueit, encertando-se con o día de San Jordi, se levó a cabo ro acto inaugural d’Estato Aragonés. Entre os oradors se contó con a fegura de Natividat Yarza Planas. No yera un acto puntual, sembla estar que feba años que se conoxoixeba con Gaspar Torrente y participaba d´as mesmas ideas.

Dimpués d´un largo epistolario con Marcelino Domingo, prencipal dirichent d´o Partido Republicano Radical Socialista, tot indica que estió, a radiz d´o fracaso electoral de 1933 d´o PRRS, que Yarza y belatros compañers aceptoron unir-se a Esquerra Republicana de Cataluña, partito por o cual encabezó a candidatura de Bellprat en as eleccions monecipals de 1934. Por istas calendatas o suyo amigo Gaspar Torrente tamién deixó ro federalismo republicano y s´unió a Esquerra Republicana de Cataluña. O 12 de chunio de 1934 dentró a treballar en o “Departamento de Finanzas de la Generalitat de Cataluña”.

Cuan en chulio de 1936 contexió ra devantata d´os melitars rebeldes, Natividat Yarza, con sisanta y tres años d´edat, s´alistó en a Columna Del Barrio, integrata esencialment por miembros d´o PSUC y a UGT, ta luitar chunto a ras fuerzas leals d´a Republica. A columna, que plegó a agrupar un mínimo de quince centurias, heba marchato ent´o frent d´ Aragón o 24 de chulio y ella se bi incorporó, salindo de Barcelona, chusto un mes dimpués, o 24 d´agosto. En a población de Tardienta, prencipalment, realiza quefers de furnimientos t´as trincheras.

En noviembre de 1937 asiste t´o “Primer Congreso Nacional de la Mujer”. Iste congreso se desarrolló d´o 6 t´o 8 de noviembre en o “Palau de la Música Catalana”. Natividat Yarza tomó a palabra en representación d´o PSUC en a sesión d´o 7 de noviembre.

Con a perda d´a guerra, en o encomienzo de 1939 s´exilió en Francia. En 1940, a “Comisión Depuradora de Magisterio” la da de baixa como mayestra.

A partir de 1953, vivió en Toulouse en condicions muit duras y penibles, traballando-ie como planchadora, pero a suya edat, dimpués de complir os 80 años, ya no le permitiba continuar fendo iste pesato treballo y remató aceptando una aduya d´o “Spanish Refugee Aid”, un comité creyato por a norteamericana Nancy Macdonald ta aduyar a os refuchiatos en territorio francés.

Feneció en Toulouse, a os 87 años, en l´espital de La Grave, o 16 de febrero de 1960, por una caíta en descender d´o autobús. Años antis, como narra o historiador y biografo Isidre Surroca Llucià, os suyos familiars heban asperato en a barcelonesa estación de Francia a suya tornata dimpués de recibir una carta en a que les nunciaba a suya tornata. Pero l’unico que bi arrivoron estioron as suyas maletas; ella nunca no bi apreixió.

«Natividat Yarza, con sisanta y tres años d´edat, s´alistó chunto a ras fuerzas leales d’a República»