Home Sin categoría Atlas Lingüístico y Etnográfico de Aragón, Navarra y La Rioja (ALEARN 1979-1983)

Atlas Lingüístico y Etnográfico de Aragón, Navarra y La Rioja (ALEARN 1979-1983)

Lizer Fleta Esteban

Feba tiempo que quereba leyer os ALEANR y cuan a la fin en tenié uno en as mías mans estió increyible y quereba que tot Aragón lo veyese. Per ixo facié decisión de fer as mapas y puyar-las ta Twitter. Cuan veyes una mapa d´un ALEANR, o primer que en piensas ye: “qué carallo ye isto, no entiendo cosa”. E dimpués d’escar en Google un diccionario fonetico piensas dos cosas: que encara se feban servir muitismos aragonesismos dica fa unos pocos años e que la riqueza y variedat lingüistica d’Aragón ye unica.

A gran parti d´a chent creye que la buega entre luengas ye clara; amás cadaguna tiene unas normas estableixitas y universals. D’ista traza tota la chent puede fer una linia entre lo que ye bien dito y lo que ye mal dito, estando a ormino lo correcto lo que diz la RAE y lo que diz o tuyo lolo o lo tuyo vecin d´o lugar, lo mal dito. Pero, si le fas ista pregunta a bel u bella filologa, te dirá tot lo contrario: no existe una traza buena u mala de fablar; puede existir una norma creyata a partir d´o que ye mes común pero as luengas son vivas y las fan os fabladors. Tot isto ye muito present en Aragón. Tenemos muit adintro ficato, o que ye bien dito y o que ye mal dito. Contino nos dicen que semos charrando mal y que ixa parola suena fieriza u carcania. A chent que tenemos en a ment parolas en aragonés y queremos fer-ne servir, muitas vegadas hemos d´amolar-nos y no decir seguntes qué cosas, ya que cuan las decimos no ye poca la chent que s´arrigue de nusatros u (como deciba La Ronda) mos fan avergoñar.

«…no existe una traza buena o mala de fablar, puede existir una norma… pero as luengas son vivas y las fan os fabladors…»

Pero isto tamién ocurre dentro d´o mundo d’os aragonesofablans. Agora somos mesos en o debate d’a creyación d’un estándar de l’aragonés. Isto suposa que bi ha buena cosa de discusions sobre que ye millor o pior dito (a-saber-las vegadas, de muit malas trazas y dividindo lo chicot mundo de l’aragonés). Por ixo cal que aprofitemos a oportunidat que tenemos en as nuestras mans. Podemos fer un estándar ubierto, en do podamos meter tota la riqueza que tiene l’aragonés con as suyas variedaz. De feito, yo creigo que no tenemos atra posibilidat: l’aragonés ye intrinsecament variato, va en a suya identidat. Por ixo, menos barallar y pleitiar y más luitar por un aragonés plural y rico per que, si no, mai será aragonés, será atra cosa, pero no pas aragonés.

Mientres que feba as mapas estié parando cuenta, gracias a l´aduya de bellas personas a traviés de Twitter, de bellas errors que bi´n ha. O primer ye que Mas de las Matas ye trafucato con Penyarroya de Tastavins. Pero atras errors son relacionatas con a propia metodolochía que fació servir l’autor, meyán encuestas a las chents d’os lugars. Isto ye posible que dase puesto a errors d´entendimiento entre ro encuestador y ro encuestato, ya que o encuestato ye posible que no quiera pareixer un abarcudo y responda a parola en castellano y no pas a parola propia d’o lugar. Tamién puede ser que a muestra feita servir siga chicota y o encuestato no siga fablant d’a variedat local, respondendo en castellano u belatra variedat. Por eixemplo, ye muito mal rechistrata a variedat tensina. Ye cierto que l’Alto Galligo ha estato muit castellanizato, pero cuan se i fació a encuesta encara bi heba fabladors locals. Manimenos, un amiro de parolas no yeran bien rechistratas.

Unatra que cal deixar platera antis que no comencipiar con as mapas ye la cheneralización que n´he feito. En os Atlas, te i mete un punto, anque en bels poquers lugars . Asinas que, ta no deixar a mapa en blanco, he feito decisión de fer una cheneralización a partir d’ixos puntos. Ta prebar d´estar riguroso en o tocant a ras fronteras lingüisticas he achuntato as mugas d’os municipios d´a redolada que son d’a mesma variedat diatopica. Ta poder ser fidel a la reyalidat, a mía fuent ha estato Lingüística diatopica d l’Alto Aragón de Francho Nagore.

Totas as parolas que he eslechito son d’o Tomo I y nomás que 10, las que n´he considerato más intresans ta charrar de bella particularidat propia de cadaguna, en total bi’n ha 14, soque en iste Tomo, amás de debuixos e imachens d’as ferramientas, obchetos, casas…

Sin estendillar-me guaire més, ta concluyir decir que as respuestas cal prener-las cutio-cutio, pero parando cuenta de cómo se charraba y encara se charra en Aragón.

HORMIGUERO

Lo primer que cal decir d’ista mapa ye que a parola no fa referencia a la casa d´as fornigas, si no que ye o puyal de broza u lo que siga, que se cubre con tierra ta dimpués cremar-lo.

D’ista parola lo interesant ye que se conserva a parola aragonesa y a finicial en lugars an que se creyen muito castellanizatas como o Xiloca y as Cuencas Mineras. Isto ye perque se´n va perder muit recientement ista f-, e per a suya imposición dende as institucions españolas.

MOJÓN

As dos parolas propias de l’aragónés son buega (con as suyas varians), muga y fita, amás d’a parola patuesa “quillón”. Isto ye lo que cal comentar d’ista parola: en un territorio tan chicorrón bi ha tres trazas ta decir a mesma cosa, ye increyible u no? Amás tamién se diz en bels lugars “mollón”, pero no ye rechistrato en ista mapa.

BARBECHO

En ista mapa la parola aragonesa ta decir a tierra que no pas se siembra pero sí se labra, ye “uebra”, pero como ye habitual en as parolas que comencipian per uese pronuncia antis una “g” que ye refleixata en a mapa. Encara se conserva ista parola pero ya ye tresbatita en a gran parti d’o sudoeste d’Aragón.

ESPANTAPÁJAROS

En ista mapa se puede veyer-ie como encara se fa servir d´una traza muito cheneral a parola en aragonés encara que ya, con a influencia d’o castellano y o sonito -j-, pero o sonito -llye conservato dica la Val de l’Ebro. Amás en aquers lugars do s’ha castellanizato de raso, ye habitual que siga una parola llana y no pas esdruxula como en castellano. Ta rematar ista parola no puedo evitar decir o que fan (seguntes l’autor) en Sabiñán, an meten una picaraza muerta ta espantar a os paixaros. También creigo que ye important decir que tanto en Buxaraloz como en Muniesa se fa servir a parola aragonesa “pantasma” y no pas a castellana “fantasma”.

HOZ

A parola más estendillata aragonesa propia ye “falz”, con bellas variedaz, de nuevo con a suya fconservata. Amás en Teruel se rechistra unatra parola aragonesa que se gosa ignorar per no decir-se en o Pirineu, “corbella”, a cual ye rechistrata tamién en Murcia. Ya ta rematar tenimos “segadera” en La Ribagorza, estando una parola prou descriptiva d’a suya función.

HAZ

O que más me cuaca d’ista parola ye que una d’as pocas parolas que son plegatas dica ro castellano dende l’aragonés. “Fajo” ye una parola aragonesa (per influencia d’o castellano o sonito representato con una -xen aragonés ye plegato en o sonito castellano -j-) que ye estendillata por gran parti d’o mundo castellanofablant e per ixo se diz per casi tot Aragón. En bels lugars d’Aragón encara se conserva a voz orichinal con o soniu -xo -ix-. Amás en tenemos unatra d’atro orichen que ye d’orichen francés y chermanico: “garba”.

VENCEJO

En ista mapa i queda prou claro que a fse mantiene en gran parti de Aragón y que si ye tresbatita ye per influencia d’o castellano y no estió un proceso autoctono. Pero con ista parola o proceso lingüistico interesant ye a transformación d´o sonito b enta o sonito f, e ta embolicar de tot, en Tarazona se i plega dende ixa f dica la z, iste proceso tamién se puede veyer por ixa redolada con a parola “fardacho” plegando enta la parola “zaradacho”.

ACEQUIA Garra parola he visto con tanta variedat como ista, a variedat fonetica d’ista mapa ye ta estudiar. As dos més habituals en son “cequia” e “ceica”, pero se plega dica “quecia” en Cedrillas. Iste proceso en lingüistica se clama metatesis que ye cuan se cambia de puesto uno u varios sonitos en una parola. Ista parola ha sofriu tanta metatesis que pareixe una chanada. Tamién ye interesant o resultato ta o que plega a parola con a palatización en bels municipios ribagorzanos e d’a Francha como Azanuy, Albelda Benás y Fraga, en a Francha, anque no siga una -l-.

AZADA

Asti se puede veyer o diferent proceso que ha seguito a parola seguntes siga dende l’aragonés o dende o castellano, amostrando atra vegada que l’aragonés yera charrato en tot Aragón en atros momentos d’a historia. Mientres que en castellano va dende o latín ascia ta o sonito -zen Aragón se plega primero en o sonito -xy dimpués ta o sonito -j-, o sonito -xse conserva en bels lugars do encara se charra aragonés. O posible debate poderba estar si almitir a influencia d’o castellano e almitir a parola con o sonito -jo mantener-se fidel a lo sonito propio aragonés -x-

MAZORCA

As dos variedaz propias de l’aragonés son de raso estendillatas por casi tot Aragón (per bella razón no bi ha una guerra como pasa con robellón/rebollón); dimpués son as parolas “piña” (castellana) e “paniza” (extensión de tot o fruto). A partir d’ista parola tamíen se plegó dica “panocha”, no pas rechistrata en Aragón pero sí en Murcia, posiblement per influencia aragonesa, mientres que en Castiella ha dato a parola “panoja” que tamién ye “mazorca”.