Home Sin categoría Zentro d’Interpretazión de l’Aragonés ANA ABARCA DE BOLEA

Zentro d’Interpretazión de l’Aragonés ANA ABARCA DE BOLEA

Miguel Martínez Tomey

Dende chunio de 2022 a luenga aragonesa cuenta con o suyo primer zentro d’interpretazión en una localizazión singular y plena de sinificato: o Monesterio d’a Nuestra Siñora d’a Gloria de Casbas, en o munizipio de Casbas de Uesca (Plana de Uesca). Ye singular porque iste monesterio zisterziense ye declarato como Molimento Nazional y Bien d’Intrés Cultural d’Aragón y, tot de vez, plena de sinificato porque en el vivió doña Ana Abarca de Bolea y Mur, prezisamén uno d’os referens más siñalers d’a istoria d’a luenga aragonesa en unos tiempos en os que as suyas manifestazions escritas (unica traza de amanar-nos a o suyo conoximiento remoto) son cuasi inesistens por aber dixato d’estar luenga ofizial dende prenzipios d’o sieglo XVI.

Ista zercustanzia ye estata posible grazias a l’alquisizión d’iste bien por una soziedat (Monasterio de Casbas S.L.) que busca a recuperazión d’o monesterio, a suya restaurazión, a suya mesa en valor economico con un proyeuto ostelero que no altere os edifizios (en interiors y esteriors) seguntes han arribato de bien conservatos dica os nuestros días, pero que tamién faigan siede d’equipamientos y autividaz culturals que se proyeuten enta drento y enta difuera d’ista redolada y d’o propio Aragón.

Con ixa declarazión publica de prenzipios por parti d’a soziedat inversora, a cualo emparo se constituyó una entidat cultural, l’Asociación Monasterio de Casbas – Ana Abarca de Bolea, no ye d’estrañar que a Direzión Cheneral de Politica Lingüística d’a Deputazión Cheneral d’Aragón prenese bien luego intrés en proposar-les a instalazión d’un zentro d’interpretazión d’a luenga aragonesa con base en os materials y soportes informativos que eba acorporatos como resultato d’a suya autividat devulgadera d’a luenga aragonesa en as zagueras añadas (muito espezialmén malas que no pas unica) os que provienen d’a gran esposizión “L’aragonés, un patrimonio común”. O resultato de tot ixo podemos constatar-lo agora con a materializazión d’iste proyeuto.

O monesterio de Casbas

Iste zenobio se fundó en 1173 por iniziativa de doña Oria, esposa d’o conde de Pallars-Jussá, uno d’os más fiels colaboradors d’Alifonso I o Batallero y de Remiro II o Moncho. Prezisamén, a crisis orichinata en morir o primero dixando ro reino a merzé de numbrosas menazas esteriors e interiors, enfortió l’amistanza entre a familia reyal aragonesa y os condes. Por ixo, lo rei Alifonso II conzedió a doña Oria a fundazión de Casbas como monesterio ta damas de familias d’a nobleza que, igual como a suya, eban estau y eban d’estar fidels a ra monarquía aragonesa, prezisamén en un territorio que estió en gran periglo de perder-se dimpués d’a redota de Fraga (1134).

Solo bellas pocas añadas dimpués (1188) se fundó no guaire luen, en ixas redoladas atro monesterio femenino, iste no pas nobiliario sino de caráuter reyal: o monesterio de Sixena, con o cual s’aconsiguió fixar y atrayer poblazión y dinamizar a economía d’ixa zona de devenir tan inzierto en ixe sieglo XII.

D’a riqueza que acumuloron ixos zenobios, o poder que alcanzoron, l’alcanze d’a suya churisdizión y l’impauto que tenioron en o poblamiento dan treslau os ricos edifizios que se construyoron en diferens fases a lo largo d’a Edat Meya, as suyas propiedaz, a fundazión de nuevos lugars que pendeban en mayor y menor mida de l’autividat d’o monesterio, lo patrimonio cultural material e inmaterial que dixoron y a fesomia d’o territorio.

Ana Abarca de Bolea

Prezisamén, l’autividat cultural desarrollata arredol d’una comunidat de bellas trenta u trenta y zinco monchas (a ras que sumar atrás muitas presonas que viviban en o monesterio baxo ra suya protezión u como meros sirviens) estió uno d’os aspeutos que le dan más sinificazión como siede d’un zentro d’interpretazión d’a luenga aragonesa. Sin dandalo denguno, a fegura más rotilante estió Ana Abarca de Bolea (1602-1686), que dentró a vivir en el a l’edat de tres añez, prenió ros abitos a os ventitrés y mesmo plegó a estar abadesa entre 1672 y 1676.

Ana yera una persona de grans capazidaz y autitut ta l’autividat inteleutual y literaria y por meyo d’a suya correspondenzia, poemas y atros escritos dentró en contauto con a colla d’eruditos que florexió en a ziudat de Uesca en a decada de 1640 (o “rolde” de Vincencio Juan de Lastanosa), mantenendo correspondenzia y amistosa relazión con Baltasar Gracián, o canonche d’a catedral de Uesca Manuel de Salinas, o poeta Francisco de la Torre, a l’istoriador frai Jerónimo de San José y o famoso coronista d’o Reino d’Aragón Juan Francisco Andrés d’Uztarroz, antimás d’atrás personalidaz d’a suya epoca.

Drento d’a suya obra, más que más de caráuter relichioso, novelenco y poetico, se tresminan testimonios literarios en aragonés u con trazas lingüisticas de l’aragonés, más que más relazionatos con a representazión de personaches de caráuter popular u pastoril. Por ixo, Ana Abarca constituye una fita fundamental ta ra trazabilidat d’una luenga que en o sieglo XVII yera desentata d’a esprisión culta y escrita malas que encara la charraba en gran mida a mayor parti d’a poblazión: as clases baxas. O monesterio de Casbas ye, pues, una ubicazión de referenzia ta ra luenga aragonesa de caráuter istorico an se creyó obra escrita en aragonés en tiempos en os que no yera de dar que ixo pasase, lo que dota de pleno sentiu a l’instalazión aquí d’iste zentro d’interpretazión.

Vesitar o zentro d’interpretazión

Cal alvertir, antis con antis, que en as prosimas añadas iste edifizio va a sozmeter-se a un prozeso de reabilitazión con a fin d’intervenir en aquellas partis que presentan un mayor deterioro u que corren o risgo de perder-sen. Tamién de cara a lo saneamiento, consolidazión y adecuazión d’os diferens espazios en funzión d’os usos y autividaz culturals, sozials y osteleras que s’han de desarrollar en el d’aquí enta debán. Por ixa razón, ye de preveyer que en istas primeras añadas lo zentro tienga orarios y días limitatos ta ras vesitas, que se treslade d’unas estachas ta atrás drento d’o monesterio u que mesmo se tienga que desmontar y alzar dica que quede apropiamén acotraziato ro suyo espazio finitivo. Rogamos pazenzia y demandamos disculpas a todas as personas que se puedan sentir frustratas por istas limitazions. A fin zaguera bien merexe a pena!!!

Dende que s’ubrió en 2022 s’ha puesto vesitar (chunto con o resto d’o monesterio) en orario de maitins drento d’o programa de “puertas bataleras” que a Comarca d’a Plana de Uesca achusta con os conzellos que cuentan con molimentos de gran intrés d’o suyo territorio, y tal ye o causo d’o monesterio de Casbas. Ta rezibir informazión sobre istas vesitas en 2023 ye millor escribir antis a monasteriodecasbas@gmail.com u vesitar a suya web https://www.monasteriodecasbas.com/, an se dará informazión pertinén.

O vesitán d’o zentro d’interpretazión trobará diferens menas de materials y soportes informativos sobre l’aragonés destribuyitos en ueito trestallos:

(1) Una navesata en un “túnel d’o tiempo”: l’aragonés a traviés d’a historia;

(2) Os estudiosos d’a luenga aragonesa;

(3) L’aragonés en a soziedat;

(4) Documentos ta una luenga;

(5) Espazio de leutura;

(6) Espazio d’audiovisuals;

(7) Una luenga con variedaz: a tradizión oral

(8) Ferramientas teunolochicas.

En el o publico trobará documentos, libros, revistas, testimonios y referenzias audiovisuals y tot lo nezesario ta conoxer l’aragonés. Bien merexe a pena pasar un rato largo afundando en ixos sapers. Con ixo, a traviés d’una millor conoxenzia y puesto que no se puede amar o que no se conoxe, aconsiguir que cada día bi aiga más chen que ame ista viella luenga nuestra, cada día más viva y presén en a soziedat aragonesa y más reconoxita dillá d’as nuestras buegas. Continemos fendo camín.