A día de hue, ye común entre os historiadors afirmar que en as primerías d’o sieglo VIII ya existiba, en as vals pirenencas que aconformaban o Condau d’Aragón, una realidat lingüistica de rasgos diferents en o tocant a atras arias peninsulars que conoixemos como luenga aragonesa. Manimenos, dica prencipios d’o sieglo XI, no podemos documentar de forma escrita as primeras manifestacions d’ista variedat neolatina, trobando-se-ne en textos escritos en latín, de grafía visigotica y carolina. O Cartulario de Sancho Galíndez ye un documento d’un intrés excepcional que nos va a fer onra ta amostrar ditas manifestacions en iste articlo, si bien a unica forma de discernir correctament as formacions que s’han desarrollau en Aragón con independencia d’o catalán, provenzal u mesmo o castellano u o gascón, ye solament con o estudio d’una inchent cantidat de textos antigos, en iste articlo nomás feremos referencia a beluns d’els ta establir comparanzas, anque sin afondar-ie masiau, ixo queda reservau a publicacions d’unatro ambito.
Sancho Galindez estió un noble muit cercano a ro rei Remiro I, estando designau por íste, año d’o suyo fillo, l’infant Sancho Remíriz. En os documentos bi apareixe como senior de Boltaña, Atarés, Sos y Buil, tamién estió propietario de Larués y Bagüés. O cartulario, que se conserva en o archivo d’a Catedral de Uesca, abió d’escribir-se entre os años 1062 y 1082 y consta tan solo de siete fuellas. A causa d’a suya extraordinaria importancia, recomendamos a o lector leyer-las en profundidat.
Contino proposamos veyer de forma interactiva o documento, d’iste modo, amás de poder leyer o diploma en a suya totalidat, podrá ir descubrindo aquellas manifestacions propias de l’aragonés y atras peculiaridaz que iremos indicando a ro largo d’o nuestro analís. Ta ixo hemos convertiu as imachens en codigos QR, dende os cuals podrá acceder a ellas en una calidat optima ta tal proposito.
Imachen 1

En ista primera imachen, tos convidamos a descubrir cualques formas acabadas en -ero, como clabero en L2 y fenero en L5. Tamién i trobaremos Ferrero en L6 y centenero en L4, en as imachens 2 y 3.
Imachen 2

En a segunda imachen apareixe “una terra d’illa foce” en L4, 5. Abundan os nombres de puestos, en os cuals apreciamos en ocasions como os escribanos, gosaus a escribir en latín, desembolicaban curiosas formas, como ye o caso d’Aniés, que apareixe en a Colección de Documentos de Sancho Remíriz como Anisse. En ista segunda imachen d’o nuestro cartulario bi apareixe Berne en cuentas de Bernué, en L5, en a parte zurda. Unatro nombre de puesto que trobamos aquí ye Bila Nobiella, en L3, L4.
Imachen 3

A tercera imachen nos aporta muitismo. I trobamos a palabra “pleitu”, en L10, a cuala apareixe en documentos coetanios de Remiro I como “pleito”. En a parte dreita d’o documento en a primera ringlera i trobamos “illi faciendo ke se tiengan…” mientres que en a parte zurda, a ro empiece de L11, i trobamos “tiengat et si fuerit…”, claros eixemplos de derivación a l’aragonés que en atras luengas no se produz. Tiengo, tiengo u viengo, viengo serían cualques eixemplos d’ista diferencia de derivación que indicamos. Interesant tamién ye trobar a palabra “puego” en L8, y posteriorment en a Imachen 6 en L3, ista derivación d’a voz Podium, apareixe en multiples documentos tamién como “pueio”, como no puede estar d’atra manera son clarament manifestacions de l’aragonés, mientres que en atros documentos d’a epoca trobamos “pui” y “puio”, sin duda propias d’o catalán.
Imachen 4

En a Imachen 4 continan os nombres de puestos, como “Kastiella” en L5 y “Un Kastiello” en L9, 10.
Imachen 5

En a imachen 5 trobamos, en a parte dreita “suo nietu” en L4. Pero lo más curioso d’ista parte d’o documento lo trobamos en a palabra “Blasqta”, en a parte zurda en o segundo parrafo, L2,3, diminutivo que a día de hue se fa servir de forma común en l’Alto Aragón.
Imachen 6

A imachen 6 contiene “abent illores”, en a parte zurda d’o documento, en L6, clasificau como claro aragonesismo por os lingüistas.
Imachen 7

En zagueras, tos deixamos a imachen 7, do podemos descubrir cuantos nombres de puestos interesants. Tamién i trobamos “illa spuenna de Nuazola…”. Do Nuazola sería comparable a ro termin Uillanua, que apareixe en buena cosa de documentos posteriors.
O nuestro obchetivo, en iste articlo, no ye unatro que amostrar aquellas manifestacions más relevants d’as luengas neolatinas que apareixen incrustadas en textos latinos d’o sieglo XI y XII, en concretas en o documento que hemos utilizau, ya sigan chenerals u propias de l’aragonés, como hemos visto. Regular que no haigamos mencionau totas as que bi apareixen, pus nos faría falta muito más espacio que no nos ne brinda l’editor d’a nuestra revista. Deixamos pus que o propio lector escubra por él mesmo totas aquellas que no hemos menzionau.
Entre o sieglo XI, trobamos una inchent cantidat de documentación en a cuala bi apareixen as primeras manifestacions de l’aragonés. Será ya en o sieglo XII cuan trobemos textos integrament redactaus en luenga aragonesa. O Liber Regum, redactau en as zaguerías d’o sieglo XII, que ye considerada a obra más antiga redactada en una luenga neolatina, estió escrito en luenga aragonesa. Dende iste momento y dica o sieglo XV, será a luenga utilizada en toz os ambitos en o Reino d’Aragón, de conchunta con belatras variedaz lingüisticas, que se daban en o Reino d’Aragón, tal como mete de manifiesto o profesor Enguita Utrilla:
“A ro largo d’o periodo medieval existioron variedaz lingüisticas en o territorio aragonés que, de modo muit dreito, han de meter-se en relación con o suyo orichen y esdevenidero historico: chunto a l’aragonés, cal mencionar o catalán, asentau en l’aria oriental d’o Reino […]; y no han d’ixuplidar-se bellas minorías lingüisticas, entre as cualas destaca –antiparte d’os mozarabes– una comunidat compacta d’occitanos que s’establió en Chaca dende a segunda metat d’o sieglo XI […]; pero tamién bi habió […] comunidaz chudía y morisca, cualas peculiaridaz idiomaticas se refleixan en os textos con exprisions como “fablar con a gorga u fablar en ebrayco y fablar en bulla”.
L’aragonés, por tanto, influyirá y recibirá influyencias d’iste compleixo multilinguistico, convertindo-se en tota una identidat lingüistica inapelable, estando dentro d’o Reino d’Aragón, a luenga más relevant dica o sieglo XV, seguida d’o catalán. As dos luengas, amás d’en l’ambito social y privau, tendrán un uso institucional, servindo ta la redacción de fueros y ordinacions, textos churidicos y administrativos, y fendo-se servir indistintament en a redacción de documentos reyals, privilechios solemnes y concesión de títols. Cheneralment l’uso d’una u atra dependeba d’a luenga d’os destinatarios. Como curiosidat, cal decir que Pedro IV, redactaba en aragonés os documentos endrezaus ta Castiella, probablement ta afirmar debant d’atros monarcas que, por meyo de l’uso d’o parlache aragonés, o d’o suyo Reino, él tamién lo yera2 . Isto tamién queda de manifiesto en l’alcuerdo establiu por Martin I con Castiella ta reglar as buegas:
“Iten ye concordau entre o dito senyor rei d’Aragón et os ditos enbaxadores et mensageros d’o dito senyor rei de Castiella que d’os ditos capitulos, tractos et concordia se fagan dos cartas: a una escripta en luenga aragonés; l’atra, escripta en luenga castellana.”
En primeras d’o sieglo XV, con l´arrivada t´o trono d’una casa castellana, a casa Trastámara, s’imposó dentro d’a Corona d’Aragón una politica de castellanización que condució inexorablement ta un retroceso dentro d’a mesma tanto de l’aragonés como d’o catalán. O castellano sustituyió a l’aragonés en a cancillería y en atros ambitos, deixando a ra luenga aragonesa difuera d’os textos oficials. Con tot y con ixo continó estando ra luenga predominant, ya que dentro d’una sociedat estamental, yera la utilizada por os labradors.
Será en primeras d’o sieglo XVIII, entre a guerra de Sucesión, cuan Felipe V, dezaga d’acusar a ro Reino d’Aragón d’un delito de lesa machestat, promulgue Os Decretos de Nueva Planta; con els estioron abolidas totas as institucions propias d’o reino y se sometió a Aragón a las leis de Castiella, estando derogau tot fuero y privilechio propio. Aragón perdeba d’iste modo a suya identidat, imposando-se en o suyo territorio una nueva organización politica y administrativa. Iste proceso d’uniformidat levó t´a imposición d’o castellano entre as clases populars, iniciando-se un proceso claro ta que en tot ro reino s’actuase e imposase a luenga castellana.









