A Foya de Uesca, antisala de sarras y planas
Fernando Lampre. Nabesaires
Os lugars d´a Foya de Uesca/Plana de Uesca lievan a descripción física d´o suyo territorio en o nombre d´a comarca: a Plana. Pero bi´n ha bella cosa más. Cualcosa más que tamién caracteriza o relieve d´ista zona y que ye inherent, definitorio y extraordinario, que contribuye a definir o paisache vital d´os suyos habitants y d´os que bi acudimos a disfrutar-lo. Porque sobre a planeta y os pueyos suaument ondulatos, bi existe un conchunto -visualment impactantde sarras prepirinencas que perfilan l´horizont mental y real d´a comarca por o norte. Y sobre totas, a más important y elevata d´istas sarras, Guara, culminata por a suya tuca a 2.077 metros de altitut.
O tozal de Guara ye o fondo escénico, o vichía qui atalaya, a referencia d´os lugars d´a Foya, pero especialment d´os puestos de l´Abatiato de Montearagón -arredol d´a fortaleza de Montearagón-, y d´os nucleos de población d´a denominata val d´a Gloria, obchetivo d´ista excursión de Ligallo de Fablans de l’Aragonés. Y a nuestra intención a ro largo d´a ruta -interpretar ecosistemas, paisaches y elementos d´o patrimonio en a luenga aragonesa que baltizó significatívament a tot un territorio-, adquiere sentito malas que baixas d´o autobús: de camín nos familiarizamos con a fenomenal grupa rocosa d´a Sarra de Guara, una silueta solemne y d´una polideza que s´acentúa, más encara, cuan una capa de nieu la cubre durant l´hivierno.

Guara, como a resta de sarras prepirinencas, ye un espacio mugante u de transición en o más amplo sentito d´a palabra, entre ra montaña pirinenca y la Depresión d´o Ebro. Si fablamos de naturaleza ye un área de transición climatica y biogeografica, entre ros ambientes más humedos y frescos d´o norte y os dominios plenament mediterráneos, más secos, d´o sur. Pero también Guara y o suyo redol estioron muga historica durant l´Alta Edat Meya, estió ancestral vía de comunicación y poblamiento muito antis que istos territorios no se clamasen Aragón.
Sintesis d’a cursa:
7,5 km. 110 m pandera de descenso, 60 m d´ascenso
1. Arrivata en autobús t´a localidat de Ibieca (642 m).
2. Escamallo a piet dica ra ermita-panteón de San Miguel de Foces (sieglo XIII). Visita guiata d´a man de José Antonio Broto, de Ibieca.
3. Cursa entre ra ermita de San Miguel de Foces (569 m) y ra localidat de Casbas de Uesca (560 m).
4. En Casbas, i dentramos t´o Monasterio de Nuestra Señora de la Gloria (sieglo XII) y t´o Centro de Interpretación del Aragonés “Ana Abarca de Bolea”. Visita realizata por Roberto García, que vive en o mesmo recinto monacal.

A o sur d´a Sarra de Guara o relieve i pierde altaria y deleria. Dende o suyo pietdemont o somontano se bi extendillan dilatatas planetas, alto u baixo accidentatas, con una suau vencida ent´o centro d´a Depresión d´o Ebro y cara t´as vals d´os prencipals afluentes que discurren enta él. Son os glacis u sasos, amplas rampas u planos pingatos de suau vencita, coformatos sobre depositos d´arroyata, unas geoformas caracteristicas que tienen ampla representación en os somontanos d´a Foya de Uesca.
Enta l´este d´a ciudat de Uesca, entre os ríos Flumen y Alcanadre, a carretera de Balbastro i recorre os sasos que descienden dende as estribacions d´a Sarra de Guara -as localidaz de Loporzano, Siétamo, Ibieca, Casbas y Angüés se posan en istas caracteristicas rampasque, de vez, son retallatos por os corredors fluvials d´os ríos Botella, Guatizalema y Rija.

As peñas más resistents (areniscas) debuixan os pocos escarpes que podemos detectar-ne en iste paisache, con chicoz cortatos, bancos, bloques y peñas de formas concieteras que, de cabo ta cuan, presentan cavidaz y orificios que se vinclan con ancestrals ritos de fertilidat -popularment conoixitas como “peñas moras”-. A incisión fluvial disecciona y deixa en una posición predominant as planas y sasos, aproveitatos tradicionalment por cereals y cultivos leñosos –viña, oliveras y almendreras–.
D´arenisca en a naturaleza en trobamos arrienda, l´arenisca ye una roca sedimentaria formata por clastos d´arena, mayoritariament granos de cuarzo. A suya color ye a saber que variable, con o que os paisaches dominatos por ista roca adquieren diferents tonalidaz: dende o royo d´o rodeno en Teruel dica l´ocre u amariello d´a Foya de Uesca. L´arenisca fa como una roca resistent cuan va acompañata de capas de buro, resultando que as areniscas quedan en resalte respective a ras rocas blandas. Manimenos, ista roca granullenca ye muit porosa y s´erosiona y areniza con cierta facilidat. Entre atras morfolochías, sobre l´arenisca se produce a denominata alteración cavernosa, en a que podemos observar numerosas oquedaz que reciben o nombre de tafonis, alveolos u estructuras en panal d´abellas. Iste fenomeno también afecta a os sillars d´arenisca de numerosos monumentos d´a comarca y ye estato baltizato con o nombre de “mal de la piedra”, como podiemos observar en San Miguel de Foces.

Como s´ha comentato, a Foya de Uesca tamién ye un espacio de transición bioclimática entre os Pirineus y a Depresión d´o Ebro. En a Sarra de Guara se i da una singular encrucichata de oraches atlanticos y continentals, entre especies pirinencas y mediterraneas. Manimenos, a o sur d´a sarra, as faixanas más baixas de Guara, as solanas y tot o pietdemont o somontano son dominatas por l´árbol mediterraneo por excelencia, a encina, lecina o carrasca -os caixicos o ro pin silvestre fuyen d´as altas temperaturas y as sequeras ganando altitut por dencima d´os carrascals u mirando de cubillar-se en as costeras más fredas-.
En istos carrascals tasament s´alcanzan os 600 mm de precipitación anual, pero ista valor duplica a o d´o centro d´a Depresión d´o Ebro, rebutient d´una vechetación esteparia. O sotobosque caracteristico d´o lecinar puet presentar buixo, encara que ye más cutiano trobar-ie chinipro d´a miera o chinebro, rubia, durillo, aligustre y lentisco. Igual que os caixicals, o carrascal ha sofrito una firme explotación humana (talas, carboneo, roturacions…) y no ocupa ra extensión que potencialment le´n corresponde. Os fuegos u a roturación y apertura d´o carrascal ta ra puesta en cultivo -cereal, almendrera, olivera-, han favoreixito l´amplaria de maticals más heliófilos como sabinars, coscolleras, romerals y aliagars, más resistents a os fuegos reiteratos u a sobreexplotación ganadera. Dende Guara, os carrascals en baixaban ent´o planiello, cubriendo buena parte d´o sur d´a Foya, en dirección ta Monegros. O paisache actual, vistero a ro largo d´a cursa, ye un mosaico de cultivos y chicoz bosquez u rodals de carrascas que, en a redolada de San Miguel de Foces u en o camin de Casbas, son fiel testimonio de cómo yera o paisache orichinal de sasos y planas en un pasato no guaire remoto.
A carrasca ocupa buena parte d´a rechión mediterranea. Alcanza cuasi totas as zonas d´a Península Ibérica, mesmo las d´o norte más humedo. A carrasca puede vivir dende un ran d´a mar dica ros 1.400 m d´altitut. Isto lo convierte en l´árbol, por antonomasia, d´o meyo rural iberico. Ixa convivencia con o espacio ocupato por lugars y actividaz humanas ha feito que a suya distribución, antismás más extensa, estase drásticament mermata. A ra carrasca le ha pertocato furnir de leña y madera a os hogars y ensers humanos. As suyas selvas s´han picau y roturau ta o beneficio d´a agricultura y ganadería. As suyas billotas han alimentau cheneracions de personas y animals. Y finalment a suya madera s´endrezó t´as ciudaz e industrias en forma de carbón vechetal. As carrascas que han resistiu l´empente d´o progreso pueden alcanzar dica 20 u 25 m d´altaria. En Aragón, os campos de cereal, oliveras, viñedos y almendreras bi ocupan en buena mida ro espacio d´os carrascals. Hué as carrascas s´acarrazan t´as sarras ibericas y pirinencas. Un paisache a-saber-lo diferent a o que bi´n habió fa cients d´años.
Una gambada por a historia y l´arte ta os piez de Guara
Conoixemos a os primers sers humanos que habitoron a Sarra de Guara y os suyos somontanos -en os cercanos abrigos d´o cañón d´o río Vero u en a espelunga de Chaves, en Bastarás, términ de Casbas de Huesca-, tamién bels asentamientos neolíticos que amostran un incipient aprendizache sobre l´agricultura, como en Junzano, tamién en Casbas. En a Edat de o Fierro, os iberos s´asentoron en o pueyo an s´ubica Uesca, e i construyoron a ciudat de Bolskan, a on acuñoron moneda. En consecuencia podríanos afirmar que, en zagueras d´a Prehistoria, istas tierras gozaron d´un minimo poblamiento, con un sistema productivo si fa u no fa organizato, especializato en o pastoreo y a agricultura, con frecuents intercambios comercials.

Durant a segunda metat d´o sieglo III antis d´a era nuestra, una nueva cultura penetró en tierras oscenses: Roma. O suyos eixercitos derrotoron a os caudillos melitars iberos y prenioron o control de tota ra zona. A partir d´iste momento se produció una colaboración total d´os chefes indichenas y un cada vez mayor asentamiento romano, debito a ra proliferación de explotacions agropecuarias o “villas” arredol d´a calzata romana entre Osca e Ilerda -como las de Angüés-, o que sieglos más tarde sería o camín Real de Barbastro u a carretera N-240 entre Uesca y Lérida -O nombre d´a localidat de Siétamo promana de “Septimum Milliarium” d´ista vía romana-.
En primerías d´o sieglo VIII, musulmans arrivatos d´o norte d´África aconsiguioron o control d´iste territorio a traviés de pactos con a población indichena. Se nombroron gobernadors e istas tierras permanecioron estables y vinclatas a o poder central de Córdoba y dimpués, a partir de l´ año 1015, a ra Taifa de Zaragoza. O meyo rural, probablement continando ro esquema d´explotación agropecuaria d´os romanos, s´organizó arredol d´as “almunias”, chiquetas explotacions campesinas u pertenecients a grandes terratenients.

O refirme carolinchio y a decayedura musulmána con a fragmentación d´o Califato de Córdoba en taifas, fació que en primeras d´o siglo XI os cristianos d´a zona pirinenca encomenzasen a menazar y prener-ie territorios.
A construcción de fortalezas como Loarre y Montearagón estioron fundamentals ta someter y atacar a os musulmans: Pedro I, rei d´Aragón, tomó a ciudat de Uesca en l´año 1096. Dende o sieglo XII, tota ra Foya quedó baixo ro dominio aragonés, con chicoz señoríos feudals, fueras d´o Abadiato de Montearagón. Os territorios d´a Foya de Uesca se repobloron en rodoldanza de ilesias y se bi otorgoron cartas de población, con bels eixemplos de notable interés, como o de Casbas de Huesca, surtito por a concentración de efectivos poblacionals arredol d´o suyo monasterio cisterciense en l´ año 1172.
O siglo XIV estió siñalato por un alto grau de conflictividat feudal y una fondiza crisis en Europa, en buena mida derivata d´a Peste Negra que s´espardió por o continent (1348). A ciudat de Uesca perdió cuasi a metat d´a suya población y bels poblamientos, como Foces, desarrollato a ro largo d´as dos zagueras centurias, desapareixoron de raso. Hue, d´a suya florata fuga soque en queda, a ermita de San Miguel que visitemos en a ruta.

A comarca no tornó a reviscolar-se ni demografica ni económicament dica o sieglo XVI. A puixanza economica permite que se devanten ilesias de grandizas proporcions, como a parroquial de San Clemente de Ibieca, cuala fabrica encara i conserva estructuras góticas -como as bovedas de crucería estrellata-, si bien s´adentra en os gustos d´o Renaiximiento. L´empente de nuevas obras tamién s´extendilló t´as casas consistorials y ta ras fuents -como la renacentista de Ibieca que visitemos en o prencipio d´a ruta-. A influencia italiana y os elementos renacentistas tamién son adoptatos por l´arquitectura civil, concibiendo-se a tipolochía de casa aragonesa caracterizata por una construcción de cuatro plantas: sotarrano, planta calle u solera, planta principal y falsa, construyitas en piedra arenisca y ladrillo. A l´endrecho destacan as suyas grans puertas principals -con arcos de meyo punto y magníficos escudos armeros-, grandizas finestras u mesmo balcons en a planta principal, y galería d´arquillos en a suya zona superior, con rafes volaus de piedra, ladrillo u madera primorosament treballata.
Con a dentrata d´o siglo XVII torna ra crisis, con una emigración d´as familias mása importants que, albandonan casas y tierras, deixando paralizata ra economía local. A Reforma relichiosa d´o XVI motivó a fortificación y a tancadura d´os pasos pirinencos y propició unas guerras que empobreixioron istas tierras. Os bispatos s´esgallinoron frent a os monasterios, y en a Foya se produció a desmembración d´o Abadiato de Montearagón, reducito a chicotas aldeas tasament sin producción. Ta part d´alavez, de fondiza relichiosidat, proliferó l´arquitectura barroca (sieglos XVII y XVIII), que d´eixemplos en deixó beluno como o de a parroquial de San Nicolás de Bari en Casbas. L´arquitectura civil continó ros modelos d´os palacios y casas renacentistas d´o sieglo XVI, como se puede alufrar en casa Torres de Ibieca.

A sociedat continó afogata en l´Antiguo Rechimen y a servidumbre. No se modernizó y habió de sofrir a invasión napoleonica u as desamortizacions liberals que, a ro largo d´o sieglo XIX, afectoron a os señoríos eclesiasticos, pero tamién a ras tierras comuns d´os monecipios que servían de complemento ta ra precaria economía d´os labradors. Como resultato, dezaga ras expropiacions y subastas correspondients, una puixant burguesía adquirió as propiedaz: heban cambiato de dueños pero no pas de sistema. Os labradors continaban endurando a explotación, a precariedat y as cargas fiscals, a penar d´os diferents intentos progresistas, democraticos, revolucionarios o republicans.

As nuevas carreteras, a paulatina implantación d´os ferrocarrils u a industrialización urbana constituyoron a espoleta d´una emigración que buscó oportunidaz dillá d´un meyo rural en crisis -un contexto que, dende zaguerías d´o sieglo XIX, no s´aturó dica os años 70 d´o siglo XX-. A Segunda Republica, proclamata en 1931, se concaró ubiertament t´o retraso historico y t´o caciquismo. Pero as suyas reformas agrarias, socials y melitars s´alcontroron de firme con o fascismo, o golpe d´estau franquista y a Guerra Civil. O frent belico tenió beluns d´os suyos capitols más terribles en a redolada d´a carretera entre Uesca y Balbastro, especialment entre o Estrecho Quinto y Siétamo. Dezaga ra guerra, no se´n tornoron a recuperar os nivels d´a Segunda República dica cuasi a decada de 1960, con a ubridura d´a dictadura a o exterior y o inicio d´o denominato “desarrollismo”, que reactivó, de forma imparable, a emigración d´a población d´o campo ent´as ciudaz. A muerte de Franco en 1975 marcó a tornada d´a democracia y a modernización, tamién a dentrata en a Unión Europea (1985) u a paulatina recuperación d´a cultura y d´a identidat, a protección d´a naturaleza -declaración de o Parque Natural de la Sierra y Cañones de Guara en 1990u o imparable creixita d´o turismo -actualment, uno d´os principals recursos d´as tierras afincatas a os piez d´a Sarra de Guara-.
San Miguel de Foces y Nuestra Señora de la Gloria. Biens d’ Interés Cultural
L´arte meyeval ha deixato contrimuestras excepcionals en istas tierras: San Miguel de Foces y Nuestra Señora de la Gloria en constituyen os suyos paradigmas principals. En Nabesaires y Fablans nos fébanos a-saber-las ganas d´unir istos enclaus a traviés d´una cursa senderista.
En o términ de Ibieca, a 2 km d´a localidat, allí an que se devantó o poblau de Foces dica o suyo albandono por a Peste Negra, se bi agarrapincha machestuosa ra ermita-panteón de San Miguel de Foces. O edificio tien una fabrica que bi amuestra ra transición d´os elementos artisticos entre o romanico -en os piez d´o edificio y en a suya portaladay o gotico, estilo que se puet observar en a suya cabecera y voluminosos ábsides. En o flamante y espacioso interior, en ambos brazos d´o crucero, se i sitúan as fuesas d´a familia Foces -Ximeno y Ato de Foces-. Muros y arcosolios son decoratos con pinturas d´o gótico lineal de influencia francesa, de finals d´o sieglo XIII e inicios d´o XIV, con marcato debuixo y cromatismo muit vivo.

A ilesia yera estata fundata por Ximeno de Foces en 1259, que la entregará ta ra Orden del Hospital o de San Juan de Jerusalén. Ximeno, procurador cheneral d´o Reino de Valencia con Jaime I, empenta a portalada romanica de San Miguel continando o modelo d´a portalada d´a Catedral de Valencia. O suyo fillo Ato, tamién apedecato aquí (1302) tenió una filla, Godina de Foces, que marchó dende as tierras a o piet d´a Sarra de Guara ta acomodar-se con Blasco Blásquez en as tierras de Valdejalón, a on se fació famosa a suya “almunia” en o puesto an se cruzan os camins de Épila, Calatorao y Ricla: La Almunia de Doña Godina.
Casbas de Huesca estió conquerita por os condes de Pallars en 1172, baixo ro reinato de Alfonso II -fillo d´a reina Petronila de Aragón y Ramón Berenguer IV, conde de Barcelona-. Doña Oria, condesa de Pallars y primera abadesa, fundó o monasterio femenino de Nuestra Señora de la Gloria, con l´obcheto de convertir-lo en panteón familiar y “acullir-ie a doncellas nobles pobres”. O monasterio encara tardó bel año a vinclar-se ta ra orden cisterciense, con diferents etapas constructivas y organización d´o espacio que no s´achustan estrictament a ras premisas d´os monasterios d´o Císter.

Dezaga d´o muro perimetral y d´a suya polida torre d´o Homenaje se bi accede t´o recinto. A ilesia romanica se remató en l´año 1208 y en ella destacan os suyos tres absides y a espléndida portalada, con 11 arquivoltas decoratas con diferents elementos geometricos -como el ajedrezado jaquésy un crismón. O claustro, arredol d´o cual se bi organiza o cenobio, ye posterior (sieglos XIV-XV), con singulars arcos apuntatos y lobulatos, ya en estilo gotico. Entre atras dependencias, tamién tiene interés a sala capitular, que i conserva as losas sepulcrals con relieves de dos abadesas (sieglo XIV). Numerosas reformas posteriors, sobre tot en o sieglo XVI, adibioron diferents edificios, como o refectorio u o palacio abacial, que le han alportato ro aspecto que podemos veyer en l´actualidat.
A comunidat de Madres Bernardas del Císter, que heba habitato o monasterio de contino, albandonó o puesto en l´ año 2004, por a imposibilidat de mantener un conchunto monastico de semellant envergadura y que ya presentaba diferents señals de deterioro y ruina. Os nuevos propietarios d´o monasterio de Casbas han encomenzato bella obra de rehabilitación –encara que as obras a fer son necesariament inchentsy han cedito o palacio abacial t´a Dirección General de Política Lingüística del Gobierno de Aragón t´a ubridura d´un Centro de Interpretación del Aragonés en l´año 2022. O centro lieva o nombre de Ana Abarca de Bolea, relichiosa cisterciense y escritora qui feneixió en iste monasterio en 1686 y que ye un referent d´a literatura en luengua aragonesa.










