Home Sin categoría (ALEARN 1979-1983) II

(ALEARN 1979-1983) II

Atlas Lingüístico y Etnográfico de Aragón, Navarra y La Rioja

Lizer Fleta Esteban President d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés

En iste nuevo numero d’ista revista Orache, tos voi a amostrar atras mapas que las he feitas con l’ALEARN como fuent. Como ya dicié, iste atlas tien bels problemas en a fiabilidat, sobre tot en a representación de bella variedat altoaragonesa, ya que tien errors en os suyos informants. Pero encara asinas ye una fuent intresant pa veyer como ye a traza tradicional de fablar en Aragón, veyendo a extensión d’o lexico aragonés en tot Aragón, pero estando una miqueta esceptico ya que, per o cheneral, tien errors que fan que no refleixe a variedat local con exactitud. Per ixo, pa fer estudios sobre a luenga, caldría adibir atrás fuents que completen a información.

L’obchetivo d’istas mapas ye popularizar unos atlas intresants e politos que levoron muito treballo en o suyo inte y que cal meter en valura. Tamién, mos pueden fer veyer que l’aragonés no ye una cosa de l’Alto Aragón, sí bien ye cierto que a fabla patrimonial ye en ixa zona, o substrato lingüistico de cuasi tot Aragón ye o idioma aragonés, como mos puet fer veyer iste atlas e atros materials que refleixan as variedaz propias de tot Aragón. Como ya dicié en l’anterior numero, Aragón ye un país rico cultural e lingüisticament, citando a Ánchel Conte, no deixemos morir a suya voz, a voz d’os nuestros antipasatos, recuperemos a luenga, no mos n’avergüeñemos e faigamos aprecio d’a nuestra identidat, no ye fablar mal, no ye fablar basto, ye o propio e o natural, a diversidat lingüistica ye buena e natural, fa luz, mientras que a monolingüistica actual ye artificial e fosca. Asinas que veigamos como se diciban (e dicen que encara ye una miqueta vivo) unas parablas en Aragón e, sobre tot, emplegemos-las.

ESPITA:

Estudiando istes atlas, puez veyer que bi’n ha buena cosa de parablas que se dicen igual en cuasi tot Aragón y que no son en castellán, Jeta ye ixe caso. Ye una parabla que se diz dende o pirineu, dica la punteta d’a Comunidat de Teruel, e dende Calatayut dica Caspe. Asinas, que podemos plegar en a conclusión, de que os puestos en os que no ye rechistrata, no significa que no se conoixca, si no que l’informador ha preferito dicir atra respuesta. Atra parabla de que ye intresant ye Canuta que tiene a suya versión sonorizata Canuda, como ye propio de l’aragonés oriental.

VENDIMIA:

Ista parabla ya ye un eixemplo curioso , una parabla que se rechistra en castellano en as zonas de mayor tradición aragonesofablant, mientras que en as zonas más castellanofablants, ye millor conservata. Tamién ye curioso lo cambio B – M como tamién se troba en mimbre – vimbre. Amás, como en jeta, que se rechistre en tantas zonas puet significar que se diga en toz os puestos, anque no lo rechistre asinas l’atlas. 

PAN (ENMOHECIDO):

Como se i puet veyer, o verbo florecer ye muit cheneral pa dicir que ye mala la birolla, pero ya ye castellanizato, ya que con a fonetica aragonesa habría d’estar floreixer/florexer u florir, encara se conserva ista traza en Bielsa y Chistau y sorprendentement en Monegros en Robres, que isto mos puet fer veyer que ye posible que encara se conservase millor en atros puestos pero que no i seiga bien refelixato.

LEVADURA:

De nuevo en ista mapa se puet veyer como bellas variedaz de l’aragonés no son bien refleixatas, no i amaneixe empreñatura/empreñatuara/empreñadura que ye rechistrato en bels puestos de l’Alto Aragón. Pero sí que se puet veyer como en a zona d’a Iberica se rechistra una traza propia Reciento que ye emparentata con Ren en a zona d’a baixa Cinca. Amás de la forma lleuto en Benasc y lleute en a zona catalanofablant.

TOLVA:

Tamién una parabla muito estendillata per tot Aragón, pero con tot e con ixo, no ye guaire conservata en l’actualidat, fuera d’entornos de treballo tradicionals, que ya en son muitos pocos. Asinas que tornemos a emplegar-la, cadagun con a suya variedat local, pero tornemos a emplegar a traza tradicional.

LAGAR:

Con iste termino podemos veyer que bi ha dos etimos en a zona aragonesofablant: laco y truxar. O primero con menos variedat y localizato en as variedaz occidentals, mientras que truxar ye muito más estendillato per tot Aragón, pero ya castellanizato como trujal, no se i rechistra variedat truxal, que podría estar como a traza propia de l’aragonés (chunto a laco). Dimpués ye muit cheneral a traza bodega, pero probablement seiga per una error de entendimiento entre o encuestador y o encuestato u perque no tiengan una traza espeficica pa referir-se a o truxal.

MIGA:

Muito uniforme iste termino en tot lo territorio aragonés, anque ya con o fonema castellanizato, pero encara ye conservato en Agüero y Benasc. Tamién cal parar cuenta en a traza propia d’as variedaz occidentals, muito bien conservatas. Amás d’a conservación d’o fonema aragonés en as redoladas sur-occidentals d’Aragón as vals d’o Xalón y a Xiloca. Dimpués, ye curioso como se diz d’a mesma traza en toz os puestos catalanoparlants con as redoladas mas meridionals. Pa rematar también caldría dicir que, anque se rechistre a voz castellana, habríamos de tener claro que a parabla mioja/miolla se diciba en tot Aragón. Estaría intresant recuperar a voz aragonesa de miolla en cuentas de mioja/miga.

MENDRUGO:

Continamos con o campo semantido d’o pan, agora una parabla d’a que ye muit conoixita a suya variedat. En ista mapa podemos veyer tres variedaz propias de l’aragonés más chenerals: rosigón, corrusco/coscurro coscurro y crostón/costrón. A primera más oriental y as atrás dos más centro-occidentals. O curioso d’ista parabla ye que as si¡uyas variedaz no se quedan nomás en a zona altoaragonesa, si no que contina ent’o sur con a distinción (corrusco/coscurro -> centro/occidental y rosigón -> oriental). Ye cierto que con a expansión d’as barras industrials d’o pan cambia la cosa, agora podríamos fer a diferencia entre corrusco que ya punta d’o pan y crostón que ye a parti más cluixidera d’o pan, mientras que rosigón podría emplegar-se pa os restos d’o pan (ya rosigatos).

TIENDA QUE VENDE VINO:

A voz aragonesa con difongación ye relativament bien conservata en as redoladas de l’Alto Aragón, menos en La Codonyera, lugar de fabla catalana que se rechistra una diftogación, probablement per influencia d’ castellano d’Aragón, segurament perque tradicionalment yera a traza tradicional y cheneral de tot Aragón, pero nomás que se i conserva, también podemos pensar isto perque se dice en atros lugars en do a diftongación ye menos cheneral como os lugars d’a redolada de Cinca Meya.

RULO:

Anque ista parabla no seiga rechistrata cuasi en as redoladas aragonesofablants, e que istas tiengan tendencia a la falta de diftongación, a diftongación ye muito cheneral en os puestos en do se rechistra. Pero como hemos visto que gosa pasar en o castellano d’Aragón, ya se castellaniza o fonema. Dimpués con otra etimolochía bi ha molón, más occidental y rodet en bellas zonas catalanoparlants.

Conclusión:

Veyendo istas mapas podemos parar cuenta de que as voces aragonesas gosan emplegarse en muitas partis d’Aragón, anque cheneralment con bels fonemas ya castellanos, pero ixo no estaríamos tan desencaminatos si emplegamos en tot Aragón as voces propias y no los términos que no son tradicionals y propios d’Aragón. An que beluna tienga variedaz seguntes a zona, isto no habría de estar un problema, ya que como pasa en toz os idiomas, no ye uno unico e inmóvil, bi ha diversidat y cal esfender-la. Charremos como ye tradicional, esfendamos a diversidat y a variedat, ascuitemos a la chent que encara la conserva: os nuestros pais, mais, lolos e lolas, amás d’os rechistros lingüisticos, como istos atlas, pero también muitos diccionarios locals. Aprendez e retornaz istas parablas, no charramos mal, basto o de pueblo, charramos aragonés e catalán, no deixez morir as nuestras voces e as d’os nuestros pais e mais.

« …esfendamos a diversidat y a variedat, ascuitemos a la chent que encara la conserva… »