Home Sin categoría ARAGÓN, TIERRA DE SOBREBUENS ZINEASTAS

ARAGÓN, TIERRA DE SOBREBUENS ZINEASTAS

Luis Gayán Vila

O zine ye una parti muito importán d’a nuestra conzenzia sozial e presonal e lo ye dende fa muito tiempo. Se troba presén en tot e no nomás en as salas de zine u en atras menas de pantalla, encara que siempre he creyito que o zine, ta estar-lo propiamén, cal catar-lo e tastar-lo dende una sala de zine, e no pas dende ixas pantalletas tan chicorronas, pero puestar que isto que digo siga cosa d’as añatas que uno acamatona dimpués de tanto tiempo, a o suyo pesar, pero tamién ta o suyo orgüello.

«…una d’as primeras zintas d’o zinema español estió Salida de misa de doce del Pilar de Zaragoza, en 1897…»

Dito isto, creigo que bi ha una espezial relazión entre o zinema e Aragón; prenzipiando por o feito que una d’as primeras zintas d’o zinema español estió Salida de misa de doce del Pilar de Zaragoza, en 1897, o que ya marcaba camín. Camín que no ha deixato de crexer, e si agora en un chiro copernico e talmén prematuro, tornásenos a o presén, mos trobárbanos con dos zintas ambientatas en Zaragoza de dos direutors aragoneses estrenatas en 2024. Una d’eras ye a sobrebuena y esitosa La estrella azul, de Javier Macipe, sobre o malograto mosico Mauricio Aznar, que agora tien adedicata una estatua en o Pasache de Palafox, e l’atra zinta ye Menudas piezas, de Nacho G. Velilla, que ye un film estimable, rodato, per zierto, en o mío instituto, o Pedro de Luna, que ye mío per muitas añatas que aigan pasato, e que estió rebaltizato ta ra ocasión, con buen atine, con o nombre de Luis Buñuel.

«…o lumero de zineastas tan sobrebuens ta un territorio tan poco poblato ye bella cosa eszepzional…»

Relazionando o zine con l’aragonés, ya que tot escrito en aragonés tendrá subchazén, queramos u no, una metalinguistica sobre a nuestra luenga, tenemos, sin ir més luen, recollito en l’anterior lumero d’Orache un intresán articlo de Juan Pablo Martínez sobre o doblache a l’aragonés d’a zinta Albert, u o curtometrache Cosetas d’adentro, de Lola Gracia u os documentals de Vicky Calavia; son poquetas cosas, pero importans.

Ye prezisamén en ista demba d’as bellas artes, a conoxita como setena arte, parando cuenta os poquez que semos, do Aragón tien buena cosa de grans zineastas, muitos más d’os que por estadistica mos tocarba. Nomás, cal contimparar-lo con atras Comunidaz d’a nuestra grandaria, u mesmo muito més grans ta comprebar-lo; en ye muito platero.

Constestualizemos as cosas, antis d’ir a o grano, nusatros que semos tierra de zerials. Podérbanos fer-lo con muitas dembas d’as artes u d’os sapers umans, pero mos abuegaremos a una de cada, pos ta muestra un botón.

Ye zierto que en literatura, por exemplo, en tenemos autors muitos destacatos, como Sender, Vilas, Pisón, u Gracián, pero talmén o conchunto de nombres no sobrepuya d’una traza muito destacable, si lo contiparamos con atros territorios. Mesmo a literatura en aragonés, que puestar que siga a literatura més propiamén aragonesa, tien ta os poquez leutors que somos, una rasmia literaria prou intensa e, presonalmén, creigo que nombres como Chusé Inazio Nabarro u Anchel Conte en prosa e poesía, u como Carmina Paraíso en poesía, son a l’altaria de muitos d’os escritors en atras luengas que tiengamos en o tozuel, pero tampoco no podérbanos dizir que ye un feito singular.

En os sapers umans tenemos, por exemplo, a linguistica que de bella traza ye l’atra cara d’a literatura, e que en o mundo de l’aragonés tien una importanzia siempre presén, por ixo que dezíbanos d’a metalinguistica, pos bien, en ista demba tenemos tamién un puyal de sobrebuens representans, como son, Ubieto, Lázaro Carreter, María Moliner u Francho Nagore, nombres de reconoxito prestichio, pero a suya masa cretica no la ferba escepzional, me pienso.

Podérbanos continar con atras artes u conoximientos, o que pasarba en primer puesto per cuaternar a Goya; sin dembargo, dito l’anterior, o que iste articlo pretende ye fer una gollada a os reyalizadors aragoneses, por o feito de en tener muitos, pero sobretot por estar reconoxitos internazionalmén, con un rol alazetal en a suya arte, e feremos fincapié en os aspeutos que més los coneuten con a nuestra tierra, Aragón.

Luis Buñuel

Iste articlo poderba clamar-se perfeutamén: Luis Buñuel e o resto de zineastas aragoneses, tal ye a importanzia d’iste direutor en a filmografía aragonesa e mundial. Pensemos que en o prestichioso libro d’Ephraim Katz, que reculle a muitos d’os direutors de zinema, o reyalizador calandino ocupa en a suya entrata més espazio que o dedicato a Howard Hawks, un d’os zineastas más prestichiosos d’o zinema.

Naxito en 1902 en Calanda, de buena familia, crexió en Zaragoza dende nino, anque a familia tornaba a Calanda malas que podeba. Buñuel dexó as tierras aragonesas muito lugo, con diezisiet añatas, pero nunca no ixublidó Aragón.

Encara que Buñuel amenistó surtir d’o suyo Aragón natal ta poder desembolicar a suya carrera, mai no olbidó ros suyos orichens. Perén teneba en casa, ya siga en México u en Franzia, un tambor de Calanda, malas que podeba iba con os suyos amigos ta Calanda ta partizipar en a rompida d’a ora. Mesmo en zintas suyas, se podeba sentir os trucazos en os tambors.

Remeremos que formó un trío estraordinario d’amigos con Lorca e Dalí, e con a partizipazión d’iste zaguer rodó Un chien andalou, pleno d’eszenas oniricas, irrazionals, u con liberazión d’os conzeutos espazio e tiempo, o que li premitió dentrar por o branquil gran en os roldes franzeses d’o subreyalismo. Tamién dirichió L’Âge d’Or, con os temas cutianos en él como son a cretica a ra Ilesia, a o poder establito, a ra moral burguesa; os plazers sesuals diferens tamién tienen o suyo espazio.

Tenió que albandonar España a causa d’a guerra ta residir en Estatos Unitos, Mexico e Franzia. En México,trobó as zercunstanzias ta fer films an podeba conchugar a tradizión cultural española con a suya tendenzia a o surreyalismo, fendo grans films como ye o misterioso El Angel exterminador, u Él, Nazarín, e Los olvidados, nombrata ‘Memoria d’o mundo’ por a UNESCO, Més tardi, en Franzia, rodó El Discreto encanto de la burguesía, ganadora d’o León d’Oro, u Belle de jour, ganadora d’un óscar a ra millor zinta estranchera. Dirichió dos zintas en a España d’o tardofranquismo, charramos de Tristana e de Viridiana, encara que li dioron contornielllos con as autoridaz. Os temas surreyalistas, a ruptura con a narrazión clasica, serán perén presens en a suya obra.

Clama o ficazio que un direutor tan presonal, con gran poder de creyazión, prou atipico, estase capable de rodar de traza economica e rapeda, fendo de menos una perfeuzión teunica que li importaba bien poco, talmén perque ye en l’inte d’o rodache, per paradoxico que parexca, cuan o direutor tien menos poder sobre a suya obra, aforro que os productors apreziaban asabelo, como ye de dar.

Tota una filmografía, a l’altaria d’os millors, e que lo coloca chunto a Goya, entre os más grans creyadors aragoneses, sin garra duda.

Carlos Saura

Si bi ha belatro direutor aragonés que merexe un epigrafe espezifico en iste articlo, iste ye Carlos Saura, sin dandaleyos. Naxito de Uesca en 1932, tamién abió de dexar Aragón ta crexer artisticamén. No por ixo ixublidó as suyas radizes, e perén mantenió ros lazos con a suya tierra. O zertamen zinematografico oscano tien un premio con o suyo nombre, e pasiando por as carreras de Uesca trobaremos un busto adedicato a ra suya fegura con a suya camara fotografica, porque Carlos Saura estió un importán fotero tamién.

Saura prenzipió con films de carauter neorreyalista como Los golfos en 1960. Dimpués fazió zintas sobre as nafras encara no zarratas d’a Guerra d’o 36 e a represión posterior; en tenemos, por exemplo, La caza, Peppermint Frappé, u Ana y los lobos. A suya consacrazión internazional plegó con films como La Prima Angelica e Cría Cuervos, ambas premiatas por o churato en Cannes, e que son més psicolochicas.

Elisa, vida mía, de 1977, ye talmén a obra más presonal de Saura con o suyo carauteristico emplego d’o flashback, imachens surreyalistas, protagonismo d’a mosica e con o tema d’as relazions familiars. En a decada d’os 80, Saura, dexando dezaga o simbolismo, filmó Mamá cumple cien años, e prebó de chunir as diferens artes; asinas fazió una estimable trilochía mosical con Antonio Gades con a danza española como protagonista.

L’ampliaria tematica d’iste zineasta li premitió abordar temas comerzials e no comerzials, como El Dorado, La noche oscura, ¡Ay Carmena!. As suyas zagueras obras son, más que más, mosicals con o suyo siello carauteristico, incluyindo ro documental Sinfonía de Aragón.

Querendo rendir omenache a os dos artistas aragones más importans, Saura rodó una zinta adedicata a Goya, Goya en Burdeos, e atra como omenache a Buñuel, Buñuel y la mesa del rey salomón.

Ta rematar con iste gran reyalizador, o que no quita ta que tienga os suyos creticos que li retreitan un eszeso en as suyas pretensions, ye curioso que cuasi siempre treballó en luengas colaborazions, como con os productors Elías Querejeta u Andrés Vicente Gómez, u con o bailarín cuaternato, Antonio Gades. 

Segundo de Chomón e Florián Rey

Charraré agora de dos direutors aragones que treballoron en a epoca d’o zine muto, encara que un d’ers, Florián Rey fazió buena parti d’o suyo treballo con o zine sonoro.

Chomón, considerato un d’os prenzipals pioners d’o zine, yera terolano, d’a capital. Naxito en 1871, fazió estudios d’inchenería. Encara que mai no olbidó a suya Segundo de Chomón  tierra aragonesa, como dimpués diré, abió de jopar de casa suya muito lugo ta desembolicar a suya carrera, una carrera muito importán. Asinas, en 1897, fue ta París do conoxió a ra suya muller y escubrió un feito alazetal en a suya esitencia, o zinematografo d’os chirmans Lumière.

En París, tenió relazión con a teunica de colorazión d’as zintas de George Méliès zercunstanzia que podemos considerar fundamental en a suya trayeutoria perque aprendió teunicas ta millorar os resultatos d’as filmazions, e ya cuan tornó ta España, en concreto, Barzelona, podió dirichir o suyo propio taller. En París, tamién treballó en a productora Pathé Frères, más importán allora que Hollywood, e tamién treballó en Italia.

Chomón estió tanto direutor como operador de camara e de trucaches. Ya en 1904, rodó El heredero de la casa Pruna, que ye un platero exemplo de zine muto muito rudimentario, pero ya con gran logro en o suyo resultato. Ye a istoria d’un maziello encorrito por bellas mullers. Podemos pensar que yera muito simple, pero un arte no prenzipia con grans obras.

Como he dito estió direutor, pero sobretot, e con o paso d’as añatas, un gran espezialista en efeutos espezials, creyador, por exemplo, d’o truco clamato, stop motion, isto ye, animazión fotograma a fotograma. Bi ha un exemplo platero d’ista teunica en a zinta, Hotel eléctrico, de 1908.

Segundo, a tamas de fer tota a suya obra difuera d’Aragón, no por ixo dexó de fer zintas con tematica aragonesa como Heroica Zaragoza u Nobleza aragonesa Florián Rey, de nombre reyal, Antonio Martínez del Castillo, naxió en 1894, en o lugar con o nombre més bonico d’Aragón, L’Almunia de doña Godina. Ye, sin garra duda, un d’os millors representans d’o zine muto e d’o zine feito en a Segunda Republica.

Ye suya La aldea maldita, considerata por muitos a millor zinta d’o zine muto español. En o zine muto tamién fazió: Agustina de Aragón e Gigantes y cabezudos.

En a epoca republicana rodó beluns d’os más importans films d’iste periodo que pudioron competir perfeutamén con o zine que plegaba de Hollywood. Yeran zintas con temas populars que coneutoron muito bien con o publico. Preba d’isto son La hermana de San Sepulcro, Morena clara, e Nobleza baturra, dexando platero que no olbidaba ra suya tierra. Totas istas zintas tienen como protagonista a Imperio Argentina.

Florián Rey, dimpués d’o trunfo franquista, continó treballando en España, y encara que yera luen d’as ideyas de cucha, no comulgaba con o franquismo. Dexó de treballar poquet a poquet farto d’os treballos que podeba fer.

José Luis Borau e José María Forqué

Remataré iste chicorrón treballo adedicato a os zineastas aragoneses con dos direutors naxitos en Zaragoza capital en a decada d’os años 20 d’o sieglo pasato. Puestar que no sigan a ra mesma altaria que os que plegamos de dizir, pero tamién estará zierto que bien merexen amenexer astí.

Tienen bellas cosas en común, antimás d’as cuaternatas. Os dos rematoron os suyos diyas en Madrid a causa d’un malminchador. Los diferenzia, entre atras cosas, que Forqué fazió arrienda de zintas, e, sin dembargo, Borau poquetas.

José Luis Borau, naxito en 1929, prenzipió en o mundo d’o zinema como cretico en o Heraldo de Aragón. Como muitos, abió d’albandonar a suya tierra ta poder medrar en a industria d’o zinema. Dimpués de fer bellas zintas d’aprendizache, s’adedicó a fer de productor perque replecó que asinas tenerba o control d’os suyos films, e asinas fazió Hay que matar a B, que funziona con una prezisión cuasi atomica.

Dimpués, dirichió Furtivos, importán zinta d’o tardofranquismo, sobre a represión d’o deseyo e as suyas consecuenzias. Encara remero a suya proyeuzión en o mío instituto, pocas añatas dimpuesas d’o suyo estreno. En 1984 filmó a zinta internazional Rio abajo, ambietata en os Estatos Unitos, e bels años dimpués Tata mía. Li cuacaba fer d’actor.

Borau estió un singular creyador que nunca no ixublidó ro suyo Aragón natal. Yera presén de contino en Zaragoza por cualsiquier razón importán, como l’entierro de Labordeta. Donó gran parti d’a suya colezión de zintas a ra filmoteca de Zaragoza.

José María Forqué, naxito en 1923, ye un d’os direutors més prolificos d’o zine español. Tien fama d’estar más artesán que creyador, pero curiosamén en os suyos treballos inizials treballó de conchunta con o prestichioso direutor Nieves Conde, direutor de Surcos, con qui codirichió, La legión del silencio, intresán zinta sobre a guerra freda.

Ya en solitario, dirichió en 1957, Amanecer en puerta oscura, con guion d’o dramaturgo Alfonso Sastre, sobre o bandolerismo andaluz e por a cual ganó l’Onso de plata d’a Berlinale. Dimpués fazió zintas que podérbanos dizir que estarban a respuesta española a ra comedia italiana; zintas como Atraco a las tres u Un millón en la basura, son zintas apreziables e plenas de gags, e que reflexan a España d’os años 50, d’una traza que pocos libros poderban fer-lo.

Posteriormén, e grazias a tener una productora, Forqué fazió mosicals e dato ro suyo quefer intenso, tamién zine erotico, tan propio d’a epoca d’os 70, encara que no siempre con buen gusto; tamién en iste quefer contino realizó series, como Ramón y Cajal. Como se puede comprebar, un direutor prou bueno, gran narrador, como ta estar referito simplemén, como en bels ocasions se fa, como ro pai de Veronica Forqué. Remeremos que bi ha un premio fa muitas añatas con o suyo nombre.

Epilogo

Creigo que s’ha contrimostrato en iste articlo que o lumero de zineastas tan sobrebuens ta un territorio tan poco poblato ye bella cosa eszepzional. Tener un d’os millors direutors de toz os tiempos, unatro con una luenga carrera reconoxita internazionalmén, un d’os pioners d’o zinema, unatro que filmó a millor zinta d’o zine muto español, belatro con poca filmografía, pero con muita rasmia, e ta rematar, un direutor con una dilatata e acreditata carrera pocos territorios pueden dizir-lo.

A pena ye que toz abioron d’albandonar a suya tierra ta poder trunfar, e que toz ers fenezioron difuera d’o suyo Aragón quiesto. No ye un contornillo de fázil soluzión, pero sí que debérbanos fer bella cosa ta que no pase tan asobén.

«…toz abioron d’albandonar a suya tierra…»