Home Sin categoría 40 AÑADAS EMPENTANDO L’ARAGONÉS

40 AÑADAS EMPENTANDO L’ARAGONÉS

O Ligallo de Fablans de l’Aragonés ye una asoziazión cultural creyata en 1982 con l’ochetivo de promover o emplego d´a Luenga, asinas como espardir y esfender l´Aragonés. Con a enchaquia d’as 40 añadas de vida d’a entidat nuestra reeditamos a revista Orache, simbolo e altavoz d’o Ligallo. En as suyas pachinas emos feito un repaso a ra istoria nuestra, entrevistas, galerías de fotos e una gollata enta l’orizón que vienga. A nueva siede de l’asoziazión, en o Centro Comercial Independencia “El Caracol”, ubre as suyas puertas a toz/tas: Sozios e sozias d’o Ligallo e a tota ra soziedat ta partizipar en os cursos d’Aragonés, en as autividaz d’ozio, en cualsiquiera d’as nuestras autividaz culturals u ta consultar a estensa biblioteca. Antimás, en ista nueva etapa, chunto con a Fundazión Aragonum, se mete en marcha un nuevo proyeuto ta reprener entre toz a fuerza, o esprito e o dinamismo d’ista asoziazión, siñal d’a luita por l’Aragonés.

DE DÓ VENIMOS

Cuan d’una carrera naxen grans avenitas e, d’una nota mosical conziertos multitudinarios; cuan a memoria fa fer risetas, reflesions, fa chitar chenials e parixers, ye allora cuan se respira l’argüello d’ixo que en naxió d’una colla d’amigos e uei ampara ra ilusión de muitos/as por a Luenga Aragonesa.

Estió a partir d’una asoziazión chovenil clamata “Colla Chobenil d’a Fabla”, dende a que s’organizó ro Ligallo con a fin de tresladar a ra soziedat aquel movimiento en pro d’a Luenga Aragonesa. E asinas plegó a revista “Orache”, primera manifestazión escrita d’iste movimiento soziocultural. Dimpués venió a formula d’azión a l’aire libre “L’Aragonés en a Carrera”; o merchandising d’a nuestra botiga e a edizión d’os primers libros; “Os Diaples”; a colla de teyatro; os cursos d’Aragonés; l’amostranza de personas adultas, que s’estendilló dica creyar una federazión d’asoziazions en varias redoladas d’Aragón; os omenaches “Arredol”; a zelebrazión d’os Carnavals e a Tronca de Nadal; conziertos como ro de Gwendal en 1992 u os d’ “Á Ixena”, estioron grans intes d’a luita por a recuperazión d’a nuestra Luenga. Entre itas e venitas, en ha abito más de 600 sozios e sozias. Ista asoziazión s’ha feito sentir. A enerchía e os proyeutos de totas istas personas que creyen en a recuperazión d’a Luenga Aragonesa han inspirato un movimiento reivindicativo d’autivismo soziocultural.

A COLLA CHOBENIL D’A FABLANS

Os alazez d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés se troban en a “Colla Chobenil d’a Fabla” creyata en 1980. Antigos sozios nos recuentan cómo a Colla Chobenil yera conformata por bella bentena de personas, con Fernando Romanos como precursor e belunas d’ellas con una gran trayeutoria profesional e d’esfensa de l’Aragonés, un colleta que s’achuntaba en a siede d’o Partido de los Trabajadores de Aragón. Se i feban charradetas, cursos, pegallos… e ixo fue crexendo a bonico. Conforme a Colla crexeba se sintió a nezesidat de tresladar millor ta ra soziedat tot o que se i feba, por ixo se creyó ro Ligallo. L’asambleya fundazional estió en a siede d’o PSA en a carrera Canfrán de Zaragoza.

A SIEDE D’O COSO

Con siede en Coso, 99, e compartita con o “Colectivo de Objeción y Antimilitarismo”, l’asoziazión s’inscribió en o rechistro d’asoziazions o 29 de chuño de 1982. Ixe mesmo verano ya dio siñals de vida con o primer numero d’a revista “Orache”. En as suyas aulas, se dio continidat a os cursos d’Aragonés que ya s’impartiban en a “Colla Chobenil” e se quitó l’Aragonés ta ra carrera ta dar-lo a conoxer de traza direuta con “L’Aragonés en a Carrera”. O programa d’autividaz en a carrera estió amplo: charradetas, conferenzias, actuazions mosicals, danzes…

Yera una traza fitera de dar a conoxer en a carrera l’Aragonés, que s’ascuitase e se sapese que esistiba. Allora bi’n eba muito esconoximiento de l’Aragonés en a soziedat aragonesa; muitos lo se miraban con simpatía, pero encara bi’n eba qui lo negaba, talmén como encara ocurre uei. L’autividat e a empenta d’@s miembr@s d’o Ligallo yera inaturable.

A BOTIGUETA

S’ubrió a botiga, u botigueta, con o merchandising a ra traza d’ixa epoca, que daba os suyos primers fruitos en forma de chambretas (encluyitas as famosas chambretas de parolas), pegallos, chapas e que, dimpués, se sofisticó con a venda de discos e libros. Ista autividat se contina desembolicando uei tamién dende internet en a www.abotiga.com

A BIBLIOTECA “FRANCHO TIERRA”

Con un animo puramén intelectual, ilustrato, una colleta de ligallers/as s’adedicó a amirar libros arredol d’Aragón, l’Aragonés, atras luengas d’o mundo e cultura en cheneral. Francho Tierra estió ro responsable d’ordinar e organizar aquella primera biblioteca. Dimpués, Liena Palacios s’ocupó d’endrezar a catalogazión e o rechistro d’o fundo bibliografico d’una biblioteca que uei atresora grans alfayas d’a literatura aragonesa.

PUBLICAZIONS

Antimás d’a Biblioteca, a “Colla de Publicazions” s’ocupó d’editar a revista “Orache”, d’a que ya en emos charrato alto, e tamién atras publicazions como “O Rayón”, “A lucana”, e bels libros á traza d’asayos de ferramientas t’aprender Aragonés dende o castellano como ro Dizionario de pocha d’a fabla aragonesa (1982) u o Dizionario Aragonés-Castellán/ Castellán-Aragonés, de Chusé Aragüés u a Conchugazión y prenombres febles del aragonés, de Pedro Recuenco Caraballo.

A «COLLA D´ANIMAZIÓN Y AUTIVIDAZ»

A cultura e a luenga aragonesa yeran o zentro de cualsiquier autividat que se bi organizaba. Chusé Prieto “Flip” estió uno d’os inspiradors d’a colla d’animazión e d’o teyatro. Prieto, integrán allora d’a “Orquestina del Fabirol” e os “Titiriteros de Binéfar”, ricuerda que “en a mida que bi eba chen en o Ligallo con ganas e ideyas y embrecatos en os cursos, se proposó organizar o nuestro ozio d’una traza divertita arredol d’a cultura aragonesa”, ricuerda. De feito, os “Titiriteros de Binéfar” representoron en a carrera ra suya primera obra clamata “El Bandido Cucaracha”.

En a “Colla d´Animazión y Autibidaz” naxioron os tallers de recuperazión d´o carnaval aragonés con o proposito de “recuperar o carnaval aragonés como una vivenzia coleutiva que reforzase a identidat comunitaria”, apunta Prieto, a suya puesta en eszena estió en 1991, chunto con a comparsa de carnaval d´o conzello de Zaragoza. O taller de carna8BUEN vals de Ligallo de Fablans de l´Aragonés plegó a recuperar o Carnaval de tradizión popular de Nerín, Sobrarbe.

Y en a mesma “Colla d´Animazión y Autibidaz” naxioron “Os Diaples d´a Uerba”; dica aquí trayoron a Pelai Molins, d´o grupo Xip Xap de Leida; a trayeutoria estió amplisma, perén embrecata con a reyalidat sozial, no emos de xublidar-nos-ne d´a publicazión “Firme Sucarrada”.

A “Tronca de Nadal”, “Tozal de Nadal”, “Zoca de Nadal”, estió atra tradizión popular aragonesa recuperata por a “Colla d´Animazión y Autibidaz”, tradizión que agora se puede espleitar en muitos puestos d´Aragón grazias a ra fayena d´o Ligallo, que levó por tota Zaragoza, Canfrán (“Espelungué), Sabiñáneco/Samianigo (“Calibo”) e por tot Aragón. 

GWENDAL/IXO RAI!: UNA FITA EN A ISTORIA D’O LFA

O Ligallo contaba con un cuairón bien fortal d’artistas. Flip, antimás de tot l’anterior, yera miembro d’ “Ixo Rai”, colla mosical de referenzia en ixe momento: “Nos proposoron parar un conzierto con un grupo conoxito internazional y en trayemos a “Gwendal” ta o “Conzierto por l’Aragonés” en 1992, que se fizo en “La Chimenea” de Zaragoza. Estió tot un esito ta ixa epoca, con cuasi 3.000 personas asistens. A organizazión estió eszeuzional, bi yéranos toz muito embrecatos”, esplica. Seguntes Flip “Aquel día marcó una fita en a istoria d’o Ligallo, porque nos fizo muito veyibles e se veyó que tenébanos ganas e poder de convocatoria”. Zaga ixe conzierto, os fundos replegatos se reinvirtioron en l’asoziazión, en os cursos, a publicazión de libros e a organizazión de más autividaz.

Atro d’os conziertos istoricos organizatos por o Ligallo estió ro “Conzierto por l’Aragonés”, en 2001, con motivo d’as vente añadas de l’asoziazión. Estió en a Sala Multiusos, con José Antonio Labordeta, Biella Nuei, la Orquestina del Fabirol y La Ronda de Boltaña. Istos festivals mosicals yeran de caráuter añal dende que encomenzó “L’Aragonés en a Carrera” en os uitanta, en estando ro zaguero que se fizo en 2010.

L’AMOSTRANZA DE PERSONAS ADULTAS:

Tamién bi abió una progresión notable. Carlos Abril nos recuenta que se fizo una progresión dende organizar cursez d’Aragonés dica dentrar en o programa subenzionable d’amostranza d’a D.G.A., momento en o que o Ligallo consiguió que l’Aragonés aparexese nombrato en o curriclo ofizial d’Adultos por primera vegata. O treballo en l’aria d’amostranza levó a Ligallo de Fablans de l’Aragonés a creyar, d’a mano d’a escolanalla, as asoziazions comarcals “Espelungué” en a Chazetania, “Calibo” en l’Alto Galligo, “Boira” en as Zinco Villas e “Nabata” en Monzón, con as que, de vez, se creyó a “Federazión de Ligallos de Fablans de l’Aragonés”.

Tamién se creyó a Escuela “Nabata” de Monzón, escuela en a que, espezialmén e alazetal, s’amostraba Aragonés y en a que tamién se bi impartiba cultura de tradizión popular aragonesa, se i feban autividaz e s’amostraba l’atra luenga d’Aragón, o Catalán; a Escuela contaba con finanziazión europeya e partizipazión d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, e con o refirme d’o Conzello de Monzón, grazias a ra fayena d’o conzellero de Chunta Aragonesista, Chorche Paniello “Koke”. O Ligallo estió pionero en achustar a o profesorato seguntes o convenio d’amostranza no reglata.

E MÁS:

Nomás creyar-se PRAMES, Ligallo de Fablans de l’Aragonés en crompó tres azions, con l’ochetivo de partizipar-bi dende o prenzipio. Asinas ninviemos a un representán ta ras chuntas de PRAMES e, dende allora, a toponimia vernacla se fizo veyer en as mapas e libros d’a suya editorial, una iniziativa que partió d’a “Chunta Direutiba” d’o Ligallo e que tenió, sin de duda, una sobrebuena repercusión en l’Aragonés.

Pero no se remata astí l’azión d’o Ligallo. Rafel Fleta, antigo secretario, e autual sozio d’o Ligallo, representó a l’asoziazión dentro d’o Consello d’a Chobentú d’Aragón, creyata en 1985 (o nombre yera en bilingüe, grazias a una proposa d´o Ligallo, e a o refirme de l´allora “Rolde Choben” d’o PAR). Dende astí se lanzó una campaña de difusión: “L’Aragonés ye guai”. “A nuestra presenzia sirvió ta dar-nos más voz e refirmar a finanziazión de muitas autividaz”, recuenta Fleta. E ricuerda que “estió una epoca muito autiva en a que se contrimostró que o Ligallo espazó camins, porque a luenga ye una traza d’ubrir-se a ra cultura aragonesa.

Empezipiemos con bella cosa chiqueta e a suma de tot ixe treballo contribuyó a fer posible que se chenerase una presión sozial que cristalizó en a representazión de Chunta Aragonesista, o que fizo posible que as Cortes d’Aragón aprebasen a “ley de lenguas” de 2009.

Dita “Ley de lenguas” reconoxió a esistenzia de l’Aragonés e o Catalán en Aragón e s’alazeta en os prenzipios de voluntariedat, zonificazión e, espresamén, a no-coofizialidat; a ofizialidat, a ra fin, estió burniata por as ideyolochías e os politicos que reproduzen e afondan en a castellanizazión e a represión d’a nuestra Luenga.

A lei estió reformata, e derogata, por o gubierno d’o PP de Rudi en 2013, bimbres bien raditos os d’a nueva lei de 2013 con os que, a espeito d’ixo, a Direzión Cheneral de Politica Lingüistica, a primera en a istoria d’o prozeso de recuperazión d’a luenga, ye fendo un treballo sin de duda sobrebueno.

Ligallo de Fablans de l´Aragonés partizipó en o I congreso ta ra Normalizazión de l´aragonés siñando as normas graficas de l´Aragonés (1987); tamién partizipó en o II Congreso de l´Aragonés (2006).

E más encara, a linia de treballo de “compromiso sozial” levó a l´asoziazión, por exemplo, a embrecar-se con a recuperazión d´o lugar de Chánobas, levando ro testigo d´a suya esfensa mesmo en os intes más difízils (mesmo á espeito de bel desanimo e critica interna) en os que o lugar se trobaba albandonato.

REMATADERA, REENCOMENZANDO

Sin de duda, “toz refirmamos ixa sensazión de fulgor creyativo e reivindicativo do s’ubriba camino ta dinamizar e divulgar, creyamos humus, fiziemos o preparo d’o terreno”, concreta o presidén. E tanto que se paró, porque ixa rabañera d’autividaz que saliban de Ligallo estió a “evoluzión natural”, seguntes Forcada, enta o posterior movimiento e autivismo soziocultural arredol d’a Luenga Aragonesa. “Querébanos trencar con o silenzio imposato e aquellas chiquetas reivindicazions sozioculturals se visualizoron muito en a soziedat aragonesa, porque consiguioron calar en o eszenario d’a politica o problema de l’Aragonés”, asegura Guillén Forcada, presidén autual d’o Ligallo.

As manifestazions politicas en pro d’a ofizialidat d’a Luenga Aragonesa plegoron más tardi. A chen d´o Ligallo estió vinclata e atenta a toz os movimientos e abanzes arredol de l’Aragonés. Tot grazias a una empeta desinteresata d´un voluntariato estraordinario.

E asinas-asinas, entremistanto, o treballo monumental d’o Consello d’a Fabla Aragonesa continaba enta debán, perén referenzia d´o nuestro quefer, e atras asoziazions naxeban… e o Ligallo zelebra ista añada o suyo 40 cabodaño argüelloso d’a suya istoria, d’a empenta que ha dato a ra esfensa e o emplego de l’Aragonés, e contina treballando ta dar-li voz. A suya nueva siede, en o “C. C. Independencia, El Caracol”, marca o encomienzo d’una nueva etapa ta l’asoziazión, a ra que s’achunta ra nueva “Fundación ARAGONUM”.

PRESÉN Y ESDEVENIDERO

A plegata d’a pandemia d’o COVID-19 a prenzipios de 2020, no solo suposó una aturata en l’autividat, sino tamién un tiempo que nos invitó a ra reflesión. Qué querébanos fer en o futuro? Cuál deberba estar o papel d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés a partir d’ixe momento? Tan intenso estió aquel parentesis que se plegó a planteyar mesmo a disoluzión de l’asoziazión.

A finals de 2020 encomenzó un prozeso d’esvielle en l’asoziazión. O debate sobre cómo levar-lo á rematanza, estió luengo e treballoso. En zagueras, en marzo de 2021, entre que se desembolicaba l’Asemblea Cheneral Ordinaria s’eslichió una nueva executiva, con un proyeuto asoziativo transitorio, que ayutarba a posar os alazez d’o que serba o nuevo proyeuto d’o Ligallo.

Estioron eslechitos Guillén Manuel Forcada, como Presidén; Raúl Notivol, como Secretario; Miguel Ángel Soro Farré, como Tresorero e María Dolores Elices, Carlos Sanz Bescós, Sonia Gutiérrez y Liena Palacios Rasal como Vocals.

A posa en marcha d’autividaz como ros cursos e a Tronca de Navidat estioron ochetivos prioritarios. De feito, s’han puesto rematar ista mesma añada, grazias tamién, en buena mida, a ra colaborazión d’a Direzión Cheneral de Politica Lingüistica.

Ta rematar, en “l’Asemblea Cheneral” de marzo de 2022, se bi aprebó un nuevo proyeuto asoziativo, orientato a desembolicar a nuestra entidat mirando-nos enta o esdevenidero, pero sin xublidar o nuestro pasato.

Contino se zelebró una Asambleya Estraordinaria, que teneba como ocheto suscribir un convenio de colaborazión de caráuter permanén entre o Ligallo de Fablans de l’Aragonés e a Fundazión Aragonum. Ista entidat ye estata rezienmén creyata con a fin d’empentar e desembolicar as luengas d’Aragón, a cultura de tradizión popular aragonesa, a istoria, os deportes e chuegos tradizionals e a identidat aragonesa autorreferenziata. L’Asambleya contó con una alta partizipazión de sozios e sozias d’o Ligallo. Toz/tas els/ellas votoron por unanimidat a suscrizión d’o convenio zaga un prozeso, en o que se primó a partizipazión e proposa d’alternativas diferens a ra proposa feita dende a Chunta Direutiva.

Á vertut d’iste convenio, a Fundazión Aragonum pasará progresivamén a fer-se cargo de totas aquellas fayenas e autividaz que requieran un treballo más espezializato, e que uei ya no podemos enrestir integramén dende o voluntariato, tal cual se’n veniba fendo istoricamén. L’Asoziazión, ella mesma, enfilará as suyas autividaz en l’ozio e o tiempo libre, relazionato con l’Aragonés, e tendrá una cobertera permanén dende a Fundazión.

En a prautica, iste convenio suposa que, grazias a o creximiento de recursos economicos que fornexe a Fundazión, será posible ir a bonico recuperando e autualizando autividaz istoricas. Antimás s’entreprenerán atras nuevas, dando una nueva empenta a ra ideya inizial d’o proyeuto asoziativo d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés de promover a Luenga a traviés d’o desembolique d’autividaz sozioculturals que pleguen ta o conchunto d’a soziedat.

Iste nuevo planteyamiento, implica tamién achustar os gastos operativos a os recursos economicos propios d’a entidat, incrementando progresivamén a suya capazidat. Ta encomenzar s’ha posato en marcha ra nueva siede sozial, d’a que Fundazión Aragonum ye propietaria. Isto chunto a atros ingresos prozedens d’a chestión de rendas d’o patrimonio, permitirán una estabilidat economica e alongata en o tiempo.

Asinas, os sozios e sozias podrán deduzir-sen as condutas de l’IRPF, en fer-se cargo d’o suyo cobro a Fundación, dato que por a suya personalidat churidica tiene caráuter d’utilidat publica. As condutas, por tanto, podrán estar emplegata en a produzión soziocultural en matiera de luenga e cultura de tradizión popular aragonesa, antimás de finanziar as autividaz propias d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés.

O planteyamiento d’o proyeuto fundazional, asinas mesmo permitirá azeder con más fazilidat a patrozinios privatos d’a entidat e as suyas autividaz. E creyará un tarabidato de recursos umanos espezializato en o desembolique d’as fins d’a Fundazión, que son, en buena mida, erenzio d’o proyeuto asoziativo d’o Ligallo de Fablans de l’Aragonés.

A nueva siede d’a entidat acubilla unas instalazions modernas e funzionals ta o desembolique d’as nuestras autividaz: una sala destinata a aula e conferenzias; a zona de rezeuzión e secretaría, que tamién será destinata a botiga de produtos de merchandising, libros e produzión audiovisual, e atro espazio ta ra biblioteca “Francho Tierra“. Antimás, en o mesmo Centro Comercial Independencia “El Caracol“, do se troba ra siede, se reyalizarán autividaz durando l’añada, como parti de l’autividat “L’Aragonés en a Carrera“ e a “Tronca de Nadal“.

En os nuestros plans de futuro, se dará gran importanzia a ra produzión audiovisual: doblache de documentals, zintas e mesmo a filmazión de curtometraches en Luenga Aragonesa. En ista mesma linia, se quiere recuperar l’autividat de teyatro en Aragonés, d’os Carnavals e d’atras autividaz d’animazión soziocultural.

L’amostranza d’a Luenga continará estando uno d’os pilars alazetals. L’amostranza de personas adultas continará, se ferán cursos en a nuestra siede e s’enamplará a ofierta conforme siga posible. Tamién s’organizarán autividaz de diversa mena destinatas a ra infanzia e choventut. Atras se reyalizarán con colechios e institutos, como chuegos y deportes tradizionals, colonias de verano u charradetas informatrivas. As posibilidaz son muitismas e asperamos veyer resultatos en un futuro bien zercano.

Atra linia d’autividat que ya emos posato en marcha son as autividaz d’ozio e tiempo libre en forma de fiestas y escursions. Baxo ro lema “Conoxer o país t’amuestra l’Aragonés“, pretendemos creyar una ambién afable e cordial en o que a o mesmo tiempo se puedan ir forgando nuevas amistanzas.

E capetulo importán ye tamién a recuperazión d’a tradizión editorial de l’asoziazión. A reedizión d’a revista “Orache“ ye solo que una parti d’iste gran proyeuto que va a encluyir libros relazionatos con Aragón, l’aragonesismo, as luengas d’Aragón e a nuestra cultura de tradizión popular