Home Sin categoría CÓMO PLEGUEMOS A TENER UNA NUEVA GRAFÍA RECONOXITA POR A DGA?

CÓMO PLEGUEMOS A TENER UNA NUEVA GRAFÍA RECONOXITA POR A DGA?

Nos lo cuenta Francho Beltrán. Chefe de servizio d’a Direzión Cheneral de Politica Lingüistica.

Cheologo espezializato en auguas e gran amán d’a luenga e cultura aragonesas, Francho Beltrán, ecspresidén d’o Ligallo, ye dende 2015 chefe d’o Servizio de Politica Lingüistica d’o Gubierno d’Aragón. Aquí ha treballato dende l’año 2000 en Meyo Ambién. Antis, tamién ye estato meteorologo en o Gubierno de Navarra, entre 1990 e 1995. Dende l’autual posizión ye estato testigo d’o prozeso de creyazión e reconoximiento ofizial d’una nueva ortografía de l’Aragonés, encara pendién d’a dezisión definitiva de l’ “Academia Aragonesa de la Lengua”.

«O esprito de consenso permitirá recuperar l’Aragonés» 

¿Cómo surte a ideya que leva a ra creyazión d’una nueva ortografía e que remate estando a reconoxita por o Gubierno d’Aragón?

Dimpués de suscribir-se en 1987 un acuerdo grafico entre totas as asoziazions, posteriors divisions internas derivoron fa unas añadas en l’aparizión de varias grafías más, convertindo l’Aragonés escrito en una mena de “reino de taifas” afundato en barallas asurdas e interminables. Cal dizir que a mayoría d’os fablans d’Aragonés yeran allenos a unas disputas promovitas dende seutors tan minoritarios como autivos.

Cómo se’n i yera plegato? Pus bien, a dexadez de funzions por parti d’os anteriors gubiernos eba contribuyito a esligar una luita por liderar o movimiento asoziativo, en a que a grafía se plegó a convertir en o identificador grupal d’as distintas entidaz que barallaban por fer-sen con ixe liderache. Tanto ye asinas que un estudio soziolochico de Eito e Marchuello (2020) plegaba en afirmar que a diverchenzia grafica parixeba que no yera que una desincusa. Digamos que una traza d’eszenificar con qui t’aliabas. Esafortunadamén, istos desalcuentros decheneroron en posturas intransichens e seutarias que esparoron o consenso avenito en as añadas uitanta.

Cuando a Direzión Cheneral de Politica Lingüistica DGPL encomenzó ro suyo camino en 2015, paró cuenta que con tres u cuatro grafías por astí dondiando yera imposible enrestir garra proyeuto serio de normalizazión. Asinas que, dende as obligazions derivatas de l’azión de gubierno, a DGPL se planteyó prenzipar un prozeso de consenso ta establexer una grafía común ta ra luenga aragonesa, a o tiempo que renunziaba en primeras a elaborar documentos escritos en Aragonés ta no sinificar-se á favor de denguna d’as fazions pleitians.

A ideya zentral d’ixa grafía unificata no yera tanto que la reconoxese o Gubierno d’Aragón, sino que la reconoxesen toz os usuarios de l’Aragonés, encomenzando por aquellas asoziazions que eban promovito as suyas propias grafías. O reto no yera fázil, pos caleba tratar con unas asoziazions que dica ra calendata d’allora yeran estatas incapazes de meter-sen d’acuerdo ta pautar bella cosa tan alazetal como una grafía común. Sin d’ella, una luenga tan minoritaria como l’Aragonés no podeba ir ta garra puesto. Fegura-te, por exemplo, cómo vas a poder enantar en a educazión u en o desembolique d’as tecnolochías d’a luenga si o mesmo fonema lo escribes de tres u cuatro formas diferens.

Cómo se planteyó ro prozeso?

En primer puesto se prebó que as propias asoziazions pleitians plegasen en un acuerdo por ellas mesmas, custión que decamín se reveló imposible. Asinas que, dende os zaguers días de 2015 se reyalizoron consultas previas con diversas entidaz e presonas consideratas relevans en l’ambito sozial e/u zientifico d’a Luenga Aragonesa, a fin que valurasen a posibilidat que as 3 asoziazions que manteneban proposas graficas eslechisen 3 lingüistas de reconoxito prestichio internazional que efeutuasen un ditamen que estase vinclán ta totas as partis.

D’ista mena se prozedió a fer trenta e una consultas telefonicas u presenzials, totas con resultato favorable a enzetar o prozeso de meyazión antis descrito.

Una vegata parata cuenta d’a buena disposizión de totas as entidaz e personalidaz consultatas, con calendata de 10 de febrero de 2016 se ninvioron as correspondiens cartas ta o Consello d’a Fabla Aragonesa (en adebán CFA), Estudio de Filología Aragonesa (en adebán EFA) e Sociedat de Lingüística Aragonesa (en adebán SLA) invitando-lis a partizipar en o prozeso de meyazión e proposando a partizipazión voluntaria en un prozeso d’arbitrache que se sustanziarba a traviés d’un informe vinclán emitito por tres espiertos lingüistas eslechitos por as propias asoziazions.

A ra carta ninviata o 10 de febrero de 2016 contestoron afirmativamén CFA e SLA adebantando as suyas proposas d’espiertos lingüistas. EFA, por o contrario, refusó en primeras partizipar en o prozeso ta reutificar días dimpués.

Una vegata constato l’adempribio d’as tres asoziazions, dende a DGPL se proposó alcordar una metodolochía e un calandario de treballo, en o que pasarba a clamar-se coloquialmén “fuella de rota”. En dita fuella de rota s’azeutó ro compromiso que o ditamen definitivo que emitisen os lingüistas selezionatos estarba vinclán ta ras tres asoziazions e ta ra propia Direzión Cheneral, sin de prechudizio que a grafía ofizial la definirba ra futura Academia Aragonesa de la Lengua. A ideya no yera atra que “esbarzar” o camino que aberba de reprener dita Academia en o futuro.

Seguntes a “fuella de rota” as tres asoziazions e a propia DGPL s’embrecaban a emplegar a grafía resultán d’o ditamen renunziando a grafías u proposas diferens.

Cómo se desembolica o prozeso?

O prozeso se prolargó varios meses e encomenzó con a eslezión de tres lingüistas d’entre os proposatos por ditas asoziazions, os cuals estioron unanimén adempribiatos por ellas. Isto ye muito importán, pos no solo se sozmeteban voluntariamén a un arbitrache, sino que lis se conzedeba a inusual prerrogativa d’eslechir els mesmos a os arbitros.

A eslezión d’os tres espiertos estió marcata por bels inzidens. Os representans de l’EFA, antis de reyalizar a suya proposa querioron conoxer quí yeran os candidatos proposatos nombratos por as atras partis, solizitut que estió refusata en ista fase por parti d’a DGPL ta evitar especulazions cruzatas. Ixo orichinó bellas esbarratas en o tono, como ro escrito de Manuel Castán e Francho Rodés (EFA) acusando ubiertamén a ra DGPL de falta de trasparenzia y que se trataba d’un prozeso irregular que s’estaba fendo “dende a estruzia e a esconfitanza”.

Como se conoxe, con ixa autitut yera muito difiízil abanzar, a espeito ro cual os tres espiertos estioron azeutatos de traza esplizita, afirmando-se que totas ixas personas teneban conoximientos sufiziens e que yeran adecuatas ta o encargo previsto. D’ista mena e, a penar d’as acusazions feitas, s’alcanzó a dezisión unanime de proposar a os tres espiertos: Patrick Sauzet, Ramón D’Andrés Díaz e Michael Metzeltin.

Dito adempribio quedó antimás corroborato por o feito que as tres asoziazions continoron en o prozeso, alportando-be-ne d’informazión a os espiertos e asistindo a ra comparenzenzia que tenerba puesto con els en Barzinona o mes de noviembre de 2016. Si tan irregular lis parixeba tot a os representans de l’EFA, iste fuese estato un buen inte ta espenchar-se d’o prozeso. Pero no lo fizon.

Mirando-nos de veyer o canto positivo, nos i trobemos con que os eslechitos por as tres asoziazions yeran tres eminens romanistas que yeran ochetivamén entre os millors d’o mundo, de traza que a Direzión Cheneral se’n fizo contenta por l’alto livel teunico con o que se’n iba a enzetar o prozeso: d’un costato yera Patrick Sauzet, lingüista oczitano e profesor en a Universidat de Tolosa, por atro costato Ramón d’Andrés, que ye un filologo espezializato en o estudio d’a luenga asturiana y en a romanistica acomparata, ta rematar, Michael Metzeltin, filologo romanista e buen conoxedor de l’Aragonés.

Os lingüistas desinatos desembolicoron as fayenas acomendatas, estudiando a documentazión alportata por cada una d’as tres asoziazions. A o largo de varios meses a DGPL favorexió o intercambio d’informazión entre os lingüistas e as tres asoziazions, organizando una chunta presenzial en o Zentro Aragonés en noviembre de 2016. Tot o prozeso se desembolicó siguindo escrupulosamén una “fuella de rota” pautata entre as tres asoziazions. A DGPL coordinó e bosó toz os gastos d’esplazamiento e demás gasto que estió nezesario mientres duró a chornata de Barzelona.

Por qué en Barzelona?

Se dezidió que a chunta se zelebrarba en o Zentro Aragonés de Barzinona porque o Sr. Metzeltin se i trobaba en ixos días previos e que, tanto dende Uvieu como dende Tolosa, dende do debeban esplazar-sen os otris dos espiertos, bi eba buenas comunicazions.

Cal siñalar que uns días antis d’a zelebrazión d’a chunta, Patrick Sauzet manifestó que por razons familiars ineludibles li yera imposible asistir a ra chunta de modo que i acudioron os representans d’as tres asoziazions, d’a DGPL e 2 d’os tres espiertos.

As sesions estioron gravatas a modo d’autas ta que podesen estar vistas por Sauzet y en ellas podiemos ascuitar bellas sinificativas aseverazions como a de Xavier Tomás u Manuel Castán de l’EFA afirmando claro e raso que s’embrecaba a azeutar o ditamen. Iste zaguer plegó a dizir testualmén “yo, pro que sí, guaranzio que ixe compromiso l’adempribiaré”.

Tot isto ye gravato e s’ha convertito en una verdat incomoda ta qui prometioron una cosa e dimpués no cumplioron. De seguras que por ixo, tanto Tomás como Castán se negoron a que se divulgasen as gravazions e desichioron que as suyas imáchens e vozes estasen esborratas invocando a protezión d’a suya imachen. Encara asinas, as trascrizions d’as suyas declarazions pueden estar consultatas en:

https://www.lenguasdearagon.org/transparencia/informe_transparencia_grafia.pdf.

Iste enrastre conduze a un informe esaustivo en o que se pueden trobar-bi bellas anedodas reyalmén sucosas d’o que ocurrió aquels meses. Antimás, a puerta d’a DGPL ye ubierta ta que cualsiquier pueda veyer por el mesmo tota ra documentazión d’o prozeso. Si cualcosa tiene l’alministrazión ye que nunca faltan papels, asinas que tot, de raso tot ye documentato.

O contenito completo d’as comparezenzias pueden estar veyitas en os siguiens enrastres:

Comparezenzia de Francho Nagore: https://youtu.be/V_9sRt8pszQ

Comparezenzia de Xavier Tomás: https://youtu.be/9Ne7OHRitrA

Comparezenzia de Manuel Castán: https://youtu.be/qAWkV58vX3s

E… dimpués de Barzelona?

Os tres espiertos continoron os treballos suyos a o luengo d’os meses que venisen elaborando un Informe Final que estió entregato a ra DGPL a primers de febrero de 2017 y esposato días dimpués en a Biblioteca de Aragón, en un auto publico ta o cual se contó con a presenzia d’uno d’os espiertos, o profesor Ramón D’Andrés.

Cuando conoxioron o contenito d’o ditamen, as tres asoziazions, arrapatas y estabornatas, rechiroron cualsiquier desincusa ta no adempribiar o ditamen que, como toz sapen, ye prezisamén o que ocurrió.

Pero… ¿cómo li recuentas a o mundo que yes un trapazero e a tuya parabra no vale pon? A primera reazión estió enrestir contra os espiertos que els mesmos eban eslechito e/u adempribiato en un improvisato e inesistén tramite d’ “alegamientos” de tot difuera de prozedimiento. En ixos “alegamientos” a SLA e l’EFA estioron espezialmén belicherans adedicando comentarios despeutivos e firiens enta unas presonas -os espiertosque eban feito ro suyo treballo desinteresadamén e sin cobrar un euro.

Zaga ra letura d’istos “alegamientos” e, parando cuenta en o tono emplegato, a DGPL conoxió ro malestar chenerato en os espiertos, asinas como a perzezión que no esistiba garra animo de plegar en un acuerdo por parti de denguna d’as 3 asoziazions. A ra vista de tot ixo, os espiertos optoron por dar a suya misión como rematata, renunziando a reyalizar cambio denguno en o contenito d’o Informe. Ta ra DGPL estió una situazión de tristura e tamién de muita vergüeña allena d’a lamentable imachen que se trasmitiba dende o mundo de l’Aragonés.

«…eba una mayoria silenziosa de chen noble y treballadera de personas reyalmén enamoradas de l’Aragonés…»

En tot caso, a DGPL, en cumplimiento d’os alcuerdos suscritos, dezidió publicar os aspeutos más relevans de l’Informe d’os tres espiertos ta anunziar o suyo emplego de traza instituzional mientres no se disposase o contrario en una norma de rango superior. Ixa norma superior debeba venir d’a mano de l’Academia Aragonesa de la Lengua, de traza que una vegata rematato ro prozeso ta una grafía común, a DGPL enzetó ro prozeso ta constituyir dita Academia.

Entremistanto, o foco d’as descalificazions s’orientó enta ra DGPL a ra que li s’acumulaba – sin alportar-bi ni una sola prebatota mena d’irregularidaz e de falta de trasparenzia. Suposo que en bel inte pararban cuenta que enrestir contra os millors espiertos d’a romanistica europeya no yera ra ozión más creyible ta chustificar-sen e que yera muito más popular arrullar os dardos a ra DGPL. A ra definitiva, parixe que os arbitros, sigan d’un partito de futbol u d’un conflicto grafico, levan os escupinazos incluyitos en o sueldo.

Como anedotas finals, siñalar que o 5 de chulio de 2017, a SLA e l’EFA, publicoron un comunicato conchunto anunziando que ni emplegarban ni consellarban a grafía que els mesmos s’eban compromeso a azeutar bels meses antis. E digo “anedota” porque o comunicato yera escrito en castellano, pos si quiera con a testosterona ixamplata debán d’un enemigo común, istas dos asoziazions yeran capazes de meter-sen d’acuerdo en cómo escribir en Aragonés.

Atras anedotas plegoron d’a mano de l’Asoziazión Nogará, que tres días dimpués emitió una nota refirmando ro comunicato conchunto d’EFA e SLA e afondando-bi en as escalificazions tanto enta os espiertos como -sobre totenta ra DGPL. A espeito que a DGPL no eba proposato a dengún espierto (fayena que recayó en as tres asoziazions partizipans), Nogará estendillaba os suyos ataques a ra DGPL, entre atras cosas, por aber enzetato ros tramites ta constituyir l’Academia Aragonesa de la Lengua. De feito, tanto Nogará, como EFA, como Partido Popular se manifestoron publicamén contra l’Academia e ralentizoron con os suyos alegamientos a constituzión de dita Academia. Entre atras cosas acusaban a l’Academia de naxer politizata.

Aquí, a grazia viene dimpués, cuando ros mesmos que renegaban de l’Academia se’n fizon bien contentos de fer parti d’ella cuando estioron proposatos meses dimpués por bel partito que manobró t’aconsiguir tres d’os zinco candidatos que proposaban as Cortes d’Aragón. En fin… a coderenzia que nunca falte!

Cuál ye a suya valurazión una vegata pasato ro tiempo?

Creigo que a DGPL fizo ro que teneba que fer. Si a un caso, pecamos d’inchenuidat, e no sabiemos veyer que no bi eba garra voluntat de plegar en garra alcuerdo por denguna d’as tres asoziazions d’o prozeso. Dizirba-se que cada cual se veyeba a priori como ganador indiscutible e que, en o fundo, nunca no i yeran estatos reyalmén disposatos a azeutar atra grafía que no estase “a suya”.

A parti buena ye que lugo parárbanos cuenta que eba una “mayoría silenziosa” de chen noble e treballadera; de personas reyalmén enamoratas de l’Aragonés que no capiban ixas posturas sectarias de qui se’n yeran constituyitos en una mena de “mastos alfa” permanenmén luitando ta marcar o suyo territorio.

Ixa mayoría replecó muito bien o nuestro treballo e tanto ye asinas que, con motivo d’a zelebrazión d’o Día Europeyo d’as Luengas de 2020, se firmó un documento de compromiso de treballo conchunto entre a DGPL e 53 asoziazions que treballan por a dinificazión e difusión d’as luengas propias d’Aragón, a o que s’achuntoron os 24 protocolos de colaborazión con Conzellos e Redoladas e os 8 convenios firmatos con sindicatos e asoziazions interpresarials. Nos consta que solo bi abió que 4 asoziazions que no firmoron iste compromiso de treballo conchunto e as cuatro han aparexito zitatas en ista entrevista.

En ixe documento de treballo s’alcordó, ta l’Aragonés, o emplego d’as normas graficas publicatas en o BOA dica que a futura Academia prenese una dezisión definitiva. Ista Academia podrá refirmar-se, si asinas lo estimase oportuno, en os consensos previos alcanzatos.

Será, prezisamén, iste esprito de consenso o que permitirá estraliar d’una vegata por totas una baralla enlastradera que no ha feito sino que rezagar o prozeso de recuperazión de l’Aragonés

Asperemos que asinas siga.